Tags Posts tagged with "Letërsia shqipe"

Letërsia shqipe

“Kalthëruar te dit’ e re” / De Rada përmes shkrimesh në një ekspozitë në Bibliotekën Kombëtare / Shkrimet për mjeshtrin e letrave nga viti 1887-1944

Arshi Pipa, me shkrimin e tij të parë për De Radën më 1944-n, nis rrugëtimin e vet të jetës nëpër botën mallëngjyese deradiane, një aventurë leximplotë, të cilën do ta përmbyllë në vitet e largëta të mërgimit politik e kulturor

Jeronim De Rada“Lexime të hershme, por gjithnjë të reja.” Kështu i quan drejtoresha e Bibliotekës Kombëtare, Persida Asllani, shkrimet e një prej figurave më të njohura të letërsisë shqipe përtej Adriatikut, Jeronim de Radës. Në kuadër të 200-vjetorit të lindjes së tij, Biblioteka Kombëtare i ka kushtuar një ekspozitë krijimtarisë së De Radës dhe gjurmës së pashlyeshme kulturore që ajo la në botën kulturore mbarëshqiptare. Përmes një prej vargjeve më mahnitëse te Jeronim de Radës, “Kalthëruar te dit’ e re”, varg i përshëndetur plot entuziazëm nga romantikët europianë më në zë të kohës, kjo ekspozitë sjell së pari një homazh bibliografik kushtuar veprës themeluese të lirikës dhe letërsisë moderne shqipe, “Këngëve të Milosaos”. Që nga botimi i parë më 1836-n, te botimet e punuara nga vetë autori dhe ribotimet e pandërprera që mbërrijnë deri te ky 200-vjetor kremtues, enigma e joshjes së kësaj poeme mbetet e paprekur. Rrugëtimi përmes saj dhe sfidës së kritikës për ta rrokur, kuptuar dhe interpretuar atë, na lejon të skicojmë gjurmën e thellë që ky “romanx dyfish lirik” la kulturalisht dhe estetikisht te secili brez lexuesish e studiuesish. Ajo mbetet vepra që mes emocionit dhe admirimit, kuptimit e moskuptimit, sendërton pragun tonë estetik në letrat shqipe. Por, në thelb, De Rada nuk rreshti së krijuari pragje kulturore, politike e ideologjike gjatë gjithë jetës. Përmes tyre, ai i printe rilindjes shpirtërore e politike të shqiptarëve të “atdheut të humbur”. “Një pjesë e eksponateve të përzgjedhura në këtë ekspozitë synojnë të theksojnë pikërisht këtë kontribut të çmuar e të pashoq, i cili, sa më i plotë bëhet vështrimi ynë mbi historinë kombëtare, aq më të plotë e përfton nderimin tonë. Imazhet e shumëllojshme që shoqërojnë materialin kryesisht libror, rreken të rezonojnë me botën arbëreshe përmes shijes së kujtesës etnografike, arkitekturore, religjioze e thellësisht identitare që kjo botë e hijshme i shpalos çdo lexuesi e vizitori. Prej hijeshisë së saj u mbrujt edhe shpirti e poezia e Jeronim de Radës së ri. E tillë mbeti ajo deri në çastin e fundit të jetës, të cilën, tërësisht si personazhi i vetvetes, Milosao melankolik, ai e la si në ëndërrëz …“, thotë drejtoresha e Bibliotekës Persida Asllani. Jo vetëm botimi i veprës së tij proliferike, por edhe ribotimet e ripunimet e shumta të kryera nga vetë autori e ato që do të vijnë më pas, përbëjnë një bibliotekë më vete, e cila shfaqet edhe më e pasur e aktive kur asaj i bashkëngjitet kontributi i vetë De Radës për shtypin arbëresh dhe botën kulturore shqiptare. “Duke riprodhuar në kremtim të 200-vjetorit të lindjes shkrimet më të hershme dhe interesante në shtypin shqiptar kushtuar artit dhe veprimtarisë së Jeronim de Radës, kjo përmbledhje anastatike (e përpunuar) fton drejt leximeve të hershme, por gjithnjë të reja. Në to shqiptohet dhe zë fill marrëdhënia e çmuar mes poetit dhe botës kulturore, në zanafillë të së cilës ai vetë qëndron. ‘Shqiptari i Italisë'(ose L’Albanese d’Italia), i themeluar po nga vetë De Rada, është gazeta e parë në historinë e shtypit shqiptar. Ashtu siç është i pari kulturalisht ‘romanxi dyfish lirik’ dhe krejt vepra poetike që e pason”, thotë Asllani. Nga shkrimi i parë i Frontsit të Kinigonjvet kushtuar De Radës, ende në jetë më 1887-n, tek e përmuajshmja dygjuhëshe “Arbri i rii”, deri tek eseja precioze e Arshi Pipës në mars të 1944-s tek e përditshmja mëngjesore “Bashkimi i kombit”, rrugëtojnë së bashku dhjetëra lexime, ndjeshmëri, perceptime e subjektivitete. “Që të gjitha në të tashmen e tyre dhe kjo është vetia më intriguese e gjestit shfletues të shtypit! Në të merr jetë adhurimi për atin shpirtëror të rilindjes kulturore e politike të botës shqiptare, respekti për plakun kokëfortë që rindërtoi dhe mbrojti deri në frymën e fundit një identitet, një gjuhë, një atdhe. Të shkruaje për të, ishte një akt nderimi, homazh, përulje e thellë”, thotë Asllani. Autor i domosdoshëm në librat shkollorë të çdo epoke, në faqet kritike e përkujtuese të shtypit shqiptar, por edhe sfidë e pasion i fuqishëm interpretimi për shumë studiues e kritikë të letrave shqipe, figura e Jeronim de Radës ripërkufizohet në këtë 200-vjetor të lindjes si themeluesi par excellence i letërsisë shqipe si e tillë. Në përurimin e kësaj ekspozite, studentë të Klubit të Dramëssë Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë së Universitetit të Tiranës interpretuan në arbërisht një kolazh nga dialogët e dramatizuara të “Këngëve të Milosaos”, kolazh i cili është edhe kolonë zanore e pjesshme e ekspozitës, së bashku me elemente muzikore të këngëve dhe valleve arbëreshe. “Te hijeshia e ligjërimit poetik deradian lindte një ndjeshmëri e re letrare, një estetikë e re moderne që edukonte shqisën e së bukurës përmes sugjestionit dhe intuitives. Kangjelet e Milosaos botohen e ribotohen intensivisht. Ajo me numër XXII, me vargun identifikues ‘Uljem po s’dua të fjëë’ shndërrohet nga viti në vit në një hit absolut poetik. Dhe i tillë ka mbetur. Të shkruaje për De Radën do të thoshte të rezonoje me të, por edhe të shkruaje me të, ta ndieje deri në identifikim, e ndoshta ta kuptoje herë-herë deri në moskuptim. I tillë është arti, i tillë De Rada!”, thotë Asllani. Sipas saj, hartografia e kësaj jete kulturore brenda gjurmës historike të vendbotimeve të gazetave e revistave i përngjan një atlasi botëror që shtrihet nga Palermo, Roma, Palagorio e Katanxaros, Londra e Sofja deri te Bostoni, Nju Jorku, Vjena, Konstanca e Bari. E po kështu përvijohet edhe një atlas shtetëror nga Shkodra, Gjirokastra e Korça te Vlora, Elbasani e fuqimisht Tirana. “Asnjëherë më parë e më pas në letrat shqipe e në shtypin shqip nuk qe kremtuar e nuk do të përkujtohej më 100-vjetori i botimit të një vepre letrare. Dhe kjo ndodhi me ‘Këngët e Milosaos’, nën penën e Karl Gurakuqit. Një numër i plotë përkujtimor do t’i kushtohet më 1938-n. Asnjëherë më parë debati filologjik nuk qe ndezur me aq pasion për të shtjelluar potencialet kuptimore të një teksti poetik. Interpretojnë dhe e çmojnë sivëllezër shkrimtarë si Faik Konica, Zef Skiroi, Luigj Gurakuqi, Sterjo Spasse e Kristaq Cipo. Hedhin themelet e studimeve deradiane e arbëreshe studiues të rinj asajbote, si Eqrem Çabej, Namik Resuli, Izet Bebeziqi, Ziaudin Kodra e Arshi Pipa”, thotë ajo. Pipa, me shkrimin e tij të parë për De Radën më 1944-n, nis rrugëtimin e vet të jetës nëpër botën mallëngjyese deradiane, një aventurë leximplotë, të cilën do ta përmbyllë në vitet e largëta të mërgimit politik e kulturor. Në këtë përvjetor është shënuar dhe botimi anastatik antologjik “Jeronim de Rada dhe shtypi shqiptar 1887-1944”. Ky botim anastatik shënjon një homazh që dy bibliotekat kombëtare të Shqipërisë dhe të Kosovës ndërmarrin në kremtimet e 200-vjetorit të De Radës. “Ai është menduar si një antologji e përzgjedhur e shkrimeve dhe komenteve më të bukura kritike të botuara në shtypin kulturor shqiptar, duke sjellë kështu në vëmendjen e publikut jo vetëm kontributet e kritikës përmes emrave më të spikatur të saj, por edhe ndjeshmërinë e veçantë që gëzonte vepra dhe emri i De Radës në botën kulturore shqiptare deri në vitin 1944”, thotë Asllani. Hartimi i bibliografisë “Jeronim de Rada në tekstet shkollore shqiptare 1912-2014”, nga një bashkëpunim mes Bibliotekës Kombëtare dhe Fakultetit të Histori-Filologjisë, kryesisht Shkollës Doktorale në Departamentin e Letërsisë kurorëzohet jo vetëm me një studim të thelluar mbi De Radën dhe veprën e tij në tekstet shkollore, qofshin botime apo ribotime të periudhave të ndryshme të pas 1912-s, por edhe me një bibliografi, e cila do të shërbejë si burim informacioni dhe vijim i hulumtimeve të mëtejshme mbi De Radën. Nëpërmjet kësaj bibliografie, arrihet identifikimi i pranisë së De Radës në tekstet shkollore të periudhës 1912-2014.

Botohet kolana e plotë e veprës së një prej figurave më të njohura të letërsisë arbëreshe, Jeronim de Rada

Kolana e vepres se De Rades“… Dëgjohet një kambanë. Është kambana e Kishës së Shën Adrianit, në Shën Mitër. Duke u kthyer, njëri prej miqve të mi, Pino Cacozza, pa hyrë mirë në qytet, ndalon makinën poshtë një bliri dhe më rrëfen. Ishte pranverë kur vdiq De Rada. Ishte një ditë e bukur plot diell, ja si sot, lulet e këtij bliri kishin çelur më shumë se çdo herë tjetër. Kortezhi i përmotshëm kalonte duke mbajtur De Radën në krahë e duke e shoqëruar atë në banesën e fundit. Atëherë nuk bëheshin kurora me lule. Në të kaluar, sapo trupi i De Radës u gjet poshtë blirit, një erë e fortë fryu sinuk kish fryrë kurrë herë tjetër, dhe e mbushi arkivolin e hapur të De Radës plot lule. Njerëzit e tronditur nga kjo përkujdesje hyjnore lëshuan një britmë e njëherazi thanë: De Rada ynë i madh dhe hyjnor po ikën në krahët e Zotit!” – kështu e kujton arbëreshi Pino Cacozza përcjelljen për në banesën e fundit të një prej personaliteteve më të mira të letrave shqipe përtej Adriatikut, Jeronim de Radën. Gjithë jetën e tij, djaloshi pasionant i Napolit, ia kushtoi dashurisë që i vinte nga brigjet përtej, duke hedhur në vargje atë çka i vinte nga shpirti, për ta ruajtur gjuhën e të parëve dhe duke e përsosur atë. I botuar pjesërisht gjatë regjimit komunist në Shqipëri, tashmë De Rada “u kthye” në shtëpi. Vepra e plotë e publicistit, poetit dhe studiuesit tashmë mund të lexohet e gjitha në shqip, në një kolanë prej gjashtë botimesh. Vepra e plotë u prezantua dje në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë, në kuadër të aktiviteteve kushtuar 200-vjetorit të lindjes së tij. Ajo është përgatitur nën drejtimin e prof. Francesco Altimari-t, me koordinator botues prof. Matteo Mandala, me bashkëpunimin e Vincenzo Belmonte-s dhe Fiorela de Rosa, botuar me mbështetjen e Ministrisë së Kulturës të Shqipërisë, Ministrisë së Kulturës të Kosovës, Universitetit të Kalabrisë dhe Fondacionit “Francesco Solano”. Prof. Jorgo Bulo e ka quajtur këtë botim një ngjarje të vërtetë kulturore. Me këtë botim, De Rada ‘kthehet’ te dheu mëmë, jo me një monument prej bronzi, që për fat të keq na mungon edhe sot, por me veprën monumentale poetike të këtij rapsodi gjenial të kombit, që me këtë vepër vuri themelet e letërsisë kombëtare të shqiptarëve. Themelimi i letërsisë kombëtare, vepër njëkohësisht kulturore dhe kombëtare, përqendrohet te dy burra: De Rada në Itali dhe Naimi Frashëri në vendin mëmë, thotë profesor Çabej. “Ka qenë kjo një nga arsyet që De Rada të jetë një autor i studiuar dhe i botuar jo pak pas luftës këtu, në Kosovë dhe tek arbëreshët, por asnjëherë integralisht në këto përmasa dhe me këtë nivel të saktësisë, autenticitetit dhe interpretimit filologjik të tekstit”, tha prof. Bulo. Sipas tij, botimet e viteve të fundit të arbëreshëve kanë hapur një udhë të re në fushën e botimeve kritike të teksteve të traditës. “Nuk ka dyshim se botimet e kësaj natyre, jo vetëm që plotësojnë një kërkesë dhe një zbrazëti për njohjen e plotë të veprës së klasikëve tanë nga lexuesit, studentët, njerëzit e letrave dhe publiku i interesuar, por përfaqësojnë edhe për studiuesit e këtyre fushave një përvojë të re, të çmuar, që lë pas diletantizmin tekstologjik dhe shënon një standard të lakmueshëm për t’u arritur, një pikë referimi që vë përpara një përgjegjësie të lartë shkencore çdo projekt në fushë të albanistikës dhe të promovimit të trashëgimisë sonë letrare, si një pasuri dhe vlerë identitare e kombit. Nga ana tjetër këto botime, si dhe ky që kemi në dorë, me veprën poetike të De Radës në të gjithë variantet dhe redaktimet e autorit, dëshmojnë se filologjia bashkëkohore synon përtej tekstit të konservuar”, tha Bulo. Sipas tij, De Rada nuk është vetëm një poet i madh, por edhe një themelvënës i madh, themelvënës në disa fusha të krijimit shpirtëror dhe të veprimit kombëtar. Me veprën e tij poetike, ai hodhi hapin e madh të shkëputjes nga letërsia utilitare didaktike në letërsinë e shprehjes së përjetimeve subjektive të individit, nga faza parakombëtare në fazën kombëtare të letërsisë dhe të kulturës së shqiptarëve. “De Rada është kështu një pararendës i madh, që me ‘Milosaon’, para mesit të shekullit XIX, përuroi epokën moderne të letrave shqipe, duke sjellë i pari në to frymën dhe format e romantizmit me bukurinë magjike të verbit poetik të shqipes, në një kohë kur asaj, siç shprehej poeti, ‘i qe këputur më se një tel’. Me forcën e tij gjeniale krijuese, De Rada i lidhi fijet e këputura të gjuhës së vet amtare, siç desh të lidhte dhe hallkat e këputura të poemës kombëtare të shqiptarëve duke u dhënë atyre eposin e jetës së tyre historike e shpirtërore, të shestuar në përmasat e një afresku gjigant, me Skënderbeun e pafan dhe Këngët e Serafinës, një afresk të vizatuar herë me penelata lirike, herë me tone dramatike e herë me ngjyra tragjike, siç kish qenë edhe fati i tyre”, u shpreh Bulo. Gjithë ekzemplarët e shtypur të veprës së Jeronim de Radës, do t’u dhurohen bibliotekave në mbarë vendin, si edhe institucioneve të tjera të rëndësishme të lidhura me kulturën.

box

Ledi Shamku

Mirë se u ktheve!

U ktheve më në fund në dheun amë o himarjot! Jam kaq e lumtur, e prekur, e zdritur, e paduruar të të takoj! O himarjoti më i bukur i gjuhës sime po aq të bukur! U ktheve në gjithë shkëlqimin tënd! Për herë të parë botohesh i plotë dhe i gjithi në arbërisht. Çabej thosh për ty se ti ishe esteti më i madh i fjalës shqipe, por kur unë shkoja në shkollë, Çabej nuk rronte më dhe mua më ngucnin në dorë botimet e tua demek të përshtatura e të tjetërsuara gjuhësisht e artistikisht, jashtë çdo parimi filologjie, pa asnjë dije filologjike. Dhe ta mendosh që po studioja në Fakultetin e Filologjisë!!!
Tash të kam të gjithin të pacenuar, të plotë në hirin e fjalës sate. Të kemi të gjithë të gjithin!
Si thoshe ti për kohën e Gjergj Kastriotit? Moti i Madh? Ky për mua është prapë Moti i Madh – kam mundësi të takohem me ty pa dragomanë në mes, e të fjalosemi gjatë, shumë gjatë, për çka arbrit nuk e borën kurrë e tash na e risjellin si dorëzani besnike. Mirë se u ktheve i brishti qëndrestar arbëror! Kam mall për ty!

“Aksidenti” i shkrimtarit Ismail Kadare, pretendent për çmimin e lexuesit në Poloni

Dorota Horodyska
Dorota Horodyska

Gati një vit më parë, përkthyesja polake e shkrimtarit Ismail Kadare, Dorota Horodyska, teksa fliste për krizën e botimeve në Poloni, shpresonte që romani që sapo kishte përfunduar së përkthyeri, “Aksidenti” i Kadaresë, të gjente dritën e botimit sa më shpejt. Tashmë një vit më vonë, “Aksidenti” i botuar nga “Świat Książki”, duket se është pritur mirë nga lexuesi polak, pasi konkurron për çmimin e madh të lexuesve, “Angelus”. E emocionuar nga kjo pritje që lexuesi polak i ka bërë shkrimtarit shqiptar, Dorota u kërkon në faqen e saj në “Facebook” shqiptarëve të japin një votë për Kadarenë. “Për mua, më e rëndësishmja është që librat e Kadaresë të përzgjidhen ndërmjet disa dhjetëra librave për finalen e ngushtë. Mund të shtoj gjithashtu, që në të shtatë edicionet e konkursit, as edhe njëherë nuk ka fituar një autor polak”, thotë Horodyska. Kadareja është përballë shkrimtarëve Jelena Czyżowa, Oleksandr Irwanec, Wiesław Myśliwski, Palov Rankov, Martin Smaus, Jachym Topol. “Angelous” është një nga çmimet më të mëdha letrare në Poloni. Presidente e jurisë është intelektualja dhe shkrimtarja Natalia Gorbaniewska. I botuar në shqip në 2010-n nga “Onufri”, “Aksidenti” është një vepër që tregon të patregueshmen. Në një pasdite kryeqytetase, personazhi i këtij romani i propozon gruas së hijshme të porsanjohur diçka që do të dukej e papërfytyrueshme disa vite më parë, gjatë kohë së komunizmit: një udhëtim fundjavor në një qytet të Europës. Kështu ka filluar ngjarja e përshkruar në romanin “Aksidenti”, e para vepër e autorit që, përpara se të botohej në shqip, është përkthyer e botuar ndërkaq në disa vende të Europës. “Në këtë vepër magjistrale, thuhet në paraqitjen e botimit francez, Kadareja është përpjekur të tregojë të patregueshmen: një histori dashurie apo një histori vrasjeje, apo ndoshta një tjetër histori, që i mbulon të dyja si një maskë? Pyetja, deri në mbarim të librit, nuk i ndahet lexuesit.” Raportet e çiftit kthehen në një antropologji të thurur me tregime të panumërta, të para si “rrëfimi i të vdekurve”. Kadareja gjykonte dikur se censura staliniste kishte vrarë para kohe në trurin e tij “qelizat pararojë, vetë ato që ripërtërijnë artin” (Bisedë me Eric Faye, Corti, Paris, 1991). Sidoqoftë, disa prej tyre duhet t’i kenë rezistuar goditjes … Hetuesi, në fund të romanit, jep frytin e përsiatjes së tij në shkëmbim të pasqyrës që do të marrë me vete në varr.

Ismail KadareAi harton një testament, duke dëshiruar që varri i tij të hapet pas një mijë vjetësh, sepse është i bindur se “pasqyrat, te të cilat gratë zbukuroheshin përpara se të putheshin ose të vriteshin, diçka thithnin prej tyre. Mirëpo në këtë botë shpërfillëse askujt nuk i kishte rënë ndërmend të merrej me to”, shkruan për këtë libër Jean Paul Champseix. Por për Dorotën, “Aksidenti” është një vepër që të prek thellësisht dhe lexuesi polak është një lexues i ndjeshëm, që beson ende te veprat që arrijnë ta tronditin. Dorota është e vetmja përkthyese që përkthen shkrimtarin nga origjinali në polonisht. Para se ajo të niste të përkthente, disa vepra të Kadaresë ishin përkthyer në Poloni, por nga frëngjishtja, si “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, “Prilli i thyer”, “Kush e solli Doruntinën”, “Dosja H.” dhe “Përbindëshi”. Nga përkthimi i Dorotës kanë dalë deri tani në gjuhën polake librat “Pallati i ëndrrave” (2006), “Pasardhësi” (2008), “Qorrfermani” (2010) që përbëhet në fakt nga tri novela: “Qorrfermani”, “Breznitë e Hankonatëve” dhe “Komisioni i festes”, si dhe “Vajza e Agamemnonit” (2011). Siç shihet krijimtaria e Kadaresë është e pasur në gjuhën polake. “Ëndërroj të mund të përkthej ndonjë prej veprave të tij më të hershme, si për shembull ‘Dimri i madh’ apo plotësimi i ciklit të tij të rrëfimeve mbi Gjirokastrën ‘Kronikë në gur’, ‘Çështjet e marrëzisë’ apo ‘Darka e gabuar’, për të cilën do të flas edhe më tej”, shprehet Dorota në një intervistë për gazetën “Shqip”. “Ndër veprat e Kadaresë, libri i tij më i vlerësuar është ‘Prilli i thyer’ dhe më pas ‘Gjenerali …’, ‘Kush e solli Doruntinën’ dhe më pak ‘Përbindëshi’. Por kjo është realisht një çështje shijesh dhe ka të tilla, aq sa ka dhe lexues”, vazhdon ajo. Kjo është hera e tretë që Kadareja gjendet në finalen e çmimit “Angelus”, i cili u jepet shkrimtarëve të Europës Qendrore dhe Lindore që ende jetojnë: në vitin 2007 me librin “Pallati i ëndrrave” dhe në 2011-n me “Qorrfermani”. “Dhe dy herë nuk ka fituar. Siç u shpreh një prej anëtarëve të jurisë në të dyja rastet Kadareja ka qenë shumë pranë fitores. Por, të dyja herët është mundur nga letërsia ‘non-fiction’”, thotë Dorota. Sipas saj, në Poloni, popullariteti i letërsisë dokumentare me vlera të theksuara artistike është një dukuri intriguese. “Duket se kjo lloj proze përkon me shijet e njohësve më të mirë të letrave të bukura, e përveç kësaj ka dhe avantazhin se “mbështetet në ngjarje reale”. Kjo lloj letërsie ka aftësinë gjithashtu që të dalë përtej fakteve të përshkruara dhe të trajtojë me lartësinë e duhur dhe çështje që janë mbarënjerëzore. Një prej pionierëve të kësaj letërsie ka qenë në Poloni, Ryszard Kapuscinski, i njohur gjithashtu edhe në Shqipëri. Në dy edicionet e tjera të konkursit, edhe pse letërsia non-fiction nuk përfaqësohej, fituan librat krejtësisht artistikë. Supozoj që arsyeja për këtë gjendet dhe te diskutimet e anëtarëve të jurisë për veprat e Kadaresë. Përveç kësaj, në Poloni ekziston edhe një konkurs i veçantë për letërsinë non-fiction dhe në 2011-n, kur “Qorrfermani” u skualifikua, në “Angelus” fitoi një libër gjithashtu në kategorinë e non-fiction. Pra, i njëjti libër mori dy çmime: për fiction dhe non-fiction! Tipar i mjaft konkurseve është se rivalët jo gjithnjë gjenden pranë njëri-tjetrit në kohën e duhur. Por kjo ndodh rëndom nëpër konkurse”, thotë Horodyska. Nën ethet e çmimit “Nobel” që pritet të shpallet javën që vjen, Dorota shpreson që “Angelos” këtë vit t’i jepet shkrimtarit shqiptar, çmim që në një farë mënyre, sipas saj, ai e ka marrë me lexueshmërinë që ka në Poloni.

Met Dervishi, autori i librit “Intertekstualja dhe disidentja te ‘Dimri i vetmisë së madhe’”, nga botimet “Saras”, flet për disidencën dhe mungesën e studimeve në letërsinë e Kadaresë

Met-DervishiMet Dervishi ishte student i Letërsisë në Universitetin e Tiranës, kur “Dimri i vetmisë së madhe” doli në treg. Ashtu siç kujton ai sot, zhurma për këtë libër do ta ndante shoqërinë në dy grupime, në liberalë dhe konservatorë. I sugjestionuar gjithnjë pas letërsisë së Kadaresë, ky libër do të mbetej gjatë tek ai si një pikë ku një ditë do të kthehej, si për të kuptuar zhurmën që gumëzhinte Tiranës së viteve ‘70. Sot, pedagog i Letërsisë, Dervishi sjell për herë të parë një studim të plotë mbi një vepër.

Së fundi, ju keni botuar punimin tuaj “Intertekstualja dhe disidentja te ‘Dimri i vetmisë së madhe’” … Pse Kadare, dhe pse pikërisht “Dimri…”?

Në një farë mënyre, me këtë punim, unë po i kthej Kadaresë borxhin që i kanë atij studimet shqiptare. Në tri momente, për mua thelbësore. I pari ka të bëjë me ndikimin e tij në formimin tim, si dhe në formimin e krejt brezit tim. Kadareja, me poezinë dhe prozën e tij, na orientoi ne drejt “liberales”, antikomunistes e europianes. Te vepra e Kadaresë ka një konstante që është identiteti europian i shqiptarëve. Atëherë sa mit, po aq dhe realitet, natyrisht një realitet i fshehur nën koracën e diktaturës. Së dyti, me punimin tim unë mëtoj t’i kem dhënë një përgjigje shkencore paradoksit të receptimit të Kadaresë pas viteve ’90. Ne të gjithë, kush më shumë e kush më pak, gjatë këtyre njëzet e ca vjetëve, herë pas here jemi gjendur përballë fushatave anti-Kadare. Ato vijnë vazhdimisht, ngrenë mjaft pluhur dhe, siç kuptohet, lënë dhe mjaft pluhur në opinionin tonë publik, po dhe atë shkencor. Brenda këtij paradoksi është dhe një tjetër, shqiptar më shumë, po dhe ballkanik. Nëse kemi një shkrimtar, të cilit i pranohet disidenca në Perëndim dhe jo vetëm, po kudo ku është botuar vepra e tij (atje s’merret kush me jetën, po me veprën e një shkrimtari), jemi ne vetë ose një pjesë e jona që u kthehet biografive, raporteve politike, nxirosjes e baltosjes, çka tregon se diktatura ende fle në vetëdijen tonë kolektive. Së treti, unë gjithnjë kam besuar e besoj që, vepra e Kadaresë është një sfinks, studimi i mekanizmave stilistike të së cilës është një gur prove për shkencën shqiptare, për europianizimin e saj. Kadareja është një laborator krijues, unik në shekullin e 20 dhe atë të 21. Ne duhet ta studiojmë këtë laborator, jo thjesht për t’ua dhënë brezave, siç thuhet rëndom (dhe kjo është një stilemë politike komuniste që ende mbijeton), por për të krijuar kushtet që të kemi një letërsi konkurruese botërore, të kemi të tjerë Kadare të universit shqiptar. Pra, përveç se të krenohemi, ne duhet ta studiojmë, duhet të depërtojmë në të fshehtat e këtij laboratori. Përpos të tjerash, në këtë mënyrë shkenca shqiptare, konkretisht kritika e tekstit, ngrihet në nivelin e veprës së Kadaresë. Në këtë kuptim unë mëtoj t’i kem dhënë Kadaresë, por dhe opinionit tonë shkencor e atij publik, një provë se dhe shkenca jonë mund t’i përgjigjet Kadaresë në nivelin e veprës së tij, pra në nivelin Perëndimor.

Po pse pikërisht jeni ndalur te “Dimri…”

Dimri është një nga kulmet e Kadaresë. Kjo, nga aspekti i kristalizimit të fenomenit Kadare si mjeshtër i madh i prozës moderne. Por, njëkohësisht, ky është dhe libri që, në pamje të parë, duket se “u jep dorë” opinioneve se Kadareja është shkrimtari që ka ngritur kultin e diktatorit, partisë, luftës së klasave etj. Dhe që tani, pra pas rënies së diktaturës, simulon disidentin … Kësisoj, duket sikur ka një këmbëngulje djallëzore që “Dimrin” letrar ta shndërrojnë në një dimër vetmie të autorit të vet pas rënies së diktaturës …

Ndërsa ju thoni të kundërtën në punimin tuaj …

Saktësisht të kundërtën. Madje simetrikisht të kundërtën … Në këtë rast, në këto fushata kundër tij, kemi dhe një pandershmëri tjetër intelektuale, po kemi dhe një paradoks tjetër …

Pse pandershmëri intelektuale?

“Dimri i vetmisë së madhe” është pritur me ulërima komuniste kur është botuar. Kundër tij është orkestruar një fushatë tipike staliniste që ka zgjatur me muaj të tërë … madje është pritur dhe arrestimi i autorit … Dhe për këtë duket sikur heshtet, shkenca shqiptare pas ‘90 hesht, jo vetëm ajo letrare, jo vetëm katedrat etj., etj. Dhe jo vetëm letërsia që duhet ta studiojë atë fushatë, por dhe sociologjia jonë, shkencat e komunikimit, politologjia, semiotika e tekstit, kulturologët etj. Ajo fushatë është dëshmia më autentike e disidencës shqiptare, e cila është e dokumentuar … Për këtë dokumentim duhet falënderuar prof. Shaban Sinani (Dosja Kadare).

Ju folët për arrestim?

Unë kam qenë student kur është botuar ky libër. Atëherë jo vetëm te ne, studentët, po krejt vendi u përfshi në diskutimet për këtë libër. Dhe, siç ndodh zakonisht në kësi rastesh, njerëzit u ndanë në pro dhe kundër. Natyrisht që ky debat, duke qenë student, ka ndikuar thellë në formimin tim, por dhe të brezit tim. Atëherë kishte një moment liberalizimi në shoqërinë shqiptare. Debati për këtë vepër, por dhe për Festivalin e 11 të Muzikës etj., e ndau shoqërinë e asaj kohe në dy grupime, në liberalë e konservatorë dhe, në këtë rast, Kadareja shihej prej nesh, studentëve, por jo vetëm, si lider i liberalizimit, nënkupto europianizmit. Kurse dënimi i librit nga sistemi ka qenë një mesazh kërcënimi për krejt fluksin liberal të shoqërisë shqiptare nën diktaturë.

Pastaj pati një periudhë heshtjeje për librin?

Në atë kohë ka pasur njerëz që e kërkonin hapur arrestimin e Kadaresë. Kjo nuk ndodhi, dhe pas tre vjetësh, kinse i ripunuar, libri doli me një titull tjetër, “Dimri i madh”. Në pamje të parë duket sikur autori është pajtuar me vërejtjet në ribotimin e tij, por në të vërtetë kemi thjesht një trukim të librit të parë. Kushdo mund të bindet për këtë gjë me një krahasim të thjeshtë të të dy teksteve. Po t’i krahasosh sot, e kupton sakaq guximin që ka pasur Kadareja në atë kohë për të mos reflektuar me kinse ripunimin e tij, vërejtjet e partisë dhe të “popullit”. Duket si kryeneçe, po kështu ka ndodhur dhe, përveç të tjerash, edhe kjo ka të bëjë me Gjirokastrën, me sokakun e të marrëve, por ka të bëjë dhe me stofin e një shkrimtari të madh që nuk bën kompromise me politikën për artin e vet.

Po pse mendoni ju, partia e asaj kohe “bëri sikur nuk kuptoi”?

Kjo duhet studiuar, duhen studiuar rrethanat e asaj kohe, izolimi apo vetizolimi i udhëheqjes komuniste. Por dhe në pranimin e tekstit të ri, pra të “Dimrit të madh”, diktatura është treguar finoke. Ajo e përvetësoi tekstin sipas mënyrës së saj, e përdori për qëllimet e saja propagandistike, për të ngritur kultin e partisë, udhëheqësit etj., etj. Pra, propaganda e shndërroi “Dimrin” në një pllakat komunist, por, duke lëpirë në të njëjtën kohë dhe jargët e kritikës që i kishte bërë atij, shkrimtarit, fushatën kundër tij, izolimin trevjeçar etj. Këtu kemi sërish një paradoks tjetër …

Sërish paradoks?…  

Shkenca ndërton dhe destrukton paradokse… apo jo?… Në këtë rast paradoksi qëndron në faktin që antenat antiKadare përcjellin jo tekstin vetë, jo fushatën kundër tij, po mënyrën se si u soll me të propaganda komuniste për qëllimet e saj politike. Në rastin më të mirë kjo është pandershmëri intelektuale, kur është fjala për intelektualë. Sa për opinionin publik, ka njerëz që s’e kanë lexuar asnjëherë “Dimrin”, po mbajnë mend vetëm atë çka u është thënë për të nga “partia” në tekstet e shkollës së mesme  Ata që e kanë mbaruar të mesmen para ’90-s). Kjo shpjegon dhe vrullin e tyre antiKadare nëpër rrjete sociale, sa herë bie fjala për të… Po në fakt, ata e kanë me propagandën komuniste, të cilën paradoksalisht, e identifikojnë me Kadarenë, që në këtë rast ka qenë viktimë e saj… Kuptohet që Kadare në atë kohë ishte i pafuqishëm, madje krejt i pafuqishëm, për të ngritur zërin kundër keqpërdorimit të librit të tij… Po këtu kemi dhe një gjë tjetër, që ka të bëjë me revolucionon kulturor kinez… Pra, me një deformim të shoqërisë shqiptare në raportet e saj me intelektualin, shkrimtarin…

Çfarë keni parasysh me këtë?…

Shoqëria shqiptare e pas vitit ‘90 ka pranuar që të udhëhiqet në tranzicionin e saj me liderë politikë që vinin nga kuzhina komuniste. P.sh. Sali Berishën, ish-sekretar partie, mjek i udhëheqjes etj., Fatos Nanon, ish-punonjës i Institutit të Studimeve Marksiste-Leniniste… As njëri as tjetri prej tyre nuk kishte pasur problem me diktaturën, madje ishin njerëz të saj. E megjithatë, shoqëria i respektoi për konvertimin që bënë, u shkoi mbrapa, i duartrokiti, madje dhe iu servilos. Ndërsa me Kadarenë që kishte rekorde problematike me diktaturën, një pjesë e kësaj shoqërie dhe sot e kësaj dite hidhet përpjetë dhe e ngre zërin në qiell kundër tij… Pse këto dy standarde? Sepse Kadare është intelektual, shkrimtar, ai s’ka seli partie me vete, s’ka megafonë politikë, s’ka votues. Kadare ka vetëm lexues. Kundër tij mund të thuash ç’të duash, askush s’të kërkon psenë e psetë, madje dhe mund të duartrokitesh. Dhe kjo vjen sepse edhe te ne ka pasur një revolucion kinez që e zhburrëroi intelektualin, shkrimtarin… e çonte atë në punë prodhuese, e fshatarizonte, e kërcënonte me bukën e gojës…

Po kemi kult të diktatorit, të partisë te “Dimri…”? Pastaj, dhe… disidencë… sikur nuk shkon…

S’do mend që nuk shkon. Po, ndërkaq më lejoni të bëj një parantezë. Opinionet për Kadarenë shkojnë nga ekstremi në ekstrem, pra nga disidenti në shkrimtar komunist… Edhe në Shqipëri… Pranohet që tek ai ka dritëhije, pranohet që ka vepra të tij disidente ( Pallati i ëndrrave, Piramida etj.) Kurse për “Dimrin…” ka një opinion që ia var si gur në qafë, duket sikur i thonë “hë, këtu të kemi kapur, s’ke ku luan!” Por, opinionet duhen shndërruar në argumente shkencore… përndryshe janë vetëm opinione që ngrenë stuhi pluhuri… Dhe, kur ka stuhi të tilla pluhuri, askush nuk sheh asgjë. Këto stuhi, që janë bërë ciklike këto vite, duket sikur kanë një qëllim: të provojnë që shqiptarët s’kanë pasur aftësi për të prodhuar disidencë.

Dhe është vërtet kështu?…

Në punimin tim e keni një përgjigje për këtë. Por kjo përgjigje vjen në përfundim të një analize shkencore.

Ç’rrugë keni ndjekur?…

Duke studiuar laboratorin krijues të Kadaresë te “Dimri…” Kritika jonë, si dhe ajo e huaj, kanë vënë re me kohë fuqinë sugjestionuese të prozës së Kadaresë, sidomos surealen tek ajo. Unë fillimisht kam parë receptimin e “Dimrit” në kohën e botimit, kur u pajtua me kodin, dhe sot. Në kapitullin e dytë, kam parë skemën e tij krijuese në aplikim të teorisë së M. Bachtin për tekstin monologjik dhe dialogjik. Në kapitullin e tretë kam ndjekur ideologjemat e “Dimrit” përkundrejt klisheve politike të kohës së botimit, kurse në kapitullin e katërt kam shqyrtuar raportet ndërmjet hipo e hipertekstit, në aplikim të teorisë së Gerard Genette.

Në përfundim?…

Më del që Kadare është unik në dialogjizmin e tij/ polifoniken. Së pari, sepse në dallim nga Dostojevskij apo Joece, te proza e Kadaresë nuk ka “autor ideolog”. Te proza e Kadaresë horizonti i autorit del në përgënjeshtrim të vetvetes, dhe këtë e kam vërtetuar në tekst. Duhet kuptuar këtu që teoria e sotme e tekstit te dispozitivi stilistik sheh një vizion të botës, dhe vizioni polifonik/ dialogjik nuk është e nuk ka se si të jetë marksist, sepse estetika marksiste ishte ndërgjegje normative. Kurse polifonikja është pluraliste, personazhet në prozën polifonike janë njerëz -ide( Bachtin) dhe kanë sovranitet të plotë në raportet me horizontin e autorit.

Duken të gjitha si terma me të cilat nuk jemi mësuar?…

Kjo është gjuha e shkencës së sotme… Por për një gazetare, që duken si terma tjetërsoj, s’ka problem… Problemi është te katedrat, te rezistenca e institucioneve që kanë vulën dhe atributet shkencore…

Pse ka pasur rezistencë?

Natyrisht… Unë me tezën time kam aplikuar para dy vjetësh në QSA. Në tri fazat e selektimit, teza kaloi me sukses, por u ndal në seancën e katërt, në mënyrë misterioze, u bllokua dhe u refuzua… Kjo, natyrisht që ka të bëjë me Kadarenë, por dhe me mua, dhe me shkrimet e tjera që kam bërë për Kadarenë, në stuhitë ciklike që ngrihen kundër tij. Pastaj aplikova në një universitet tjetër, po dhe atje kishte problem me termat, me konceptet… Një lloj kalvari, një lloj haraçi që ende ia paguajmë shkollës socrealiste të kritikës… Dhe në një mjedis të tillë, te ne ka ndodhur që dhe tezat e doktoraturës janë shndërruar në treg, siç ka ndodhur me masterat, diplomat. Prandaj kam thënë në hyrje të punimit tim që ata që më kanë penguar më kanë bërë më këmbëngulës e kokëfortë…

Dhe të kthehemi te disidenca e “Dimrit”…

Momenti i parë, siç e thashë, ka të bëjë me skemën krijuese dialogjike/polifonike të Kadaresë. Por, kaq natyrisht, nuk mjafton. Ndërkaq, në kapitullin e ideologjemave të tekstit vërtetohet katërcipërisht disidenca, si disidencë politike tashmë e jo estetike. Kam dhe një nënkapitull “Enver Hoxha versus Enver Hoxhës” aty. Dhe del një tjetër Enver Hoxhë, një maskë e tij, siç e quan Kadareja vetë. Ndërsa në kapitullin e fundit kam vërtetuar që në hipotekst të “Dimrit…” kemi përbindëshin ( Qendra e tij, Moska, salla Gjeorgjevskiaja) dhe heroin shqiptar, delegacionin që e sfidon atë. Pra kemi një gjë krejt tjetër nga përfytyrimi enverist për luftën kundër revizionizmit modern etj., etj. Në të vërtetë, “Dimri”… i Kadaresë është një tekst i sfidimit të “përbindëshave gjeografikë”. Selia e komunizmit botëror te Kadare shndërrohet në skemën e tij krijuese në një qendër përbindëshash. Dhe kjo, natyrisht, që është disidencë politike. Por dhe një temë universale. Kjo shpjegon dhe faktin e përkthimit të tij dhe sot e kësaj dite nga vende të ndryshme, kjo shpjegon dhe çmimet që merr Kadare sa në një vend në tjetrin, madje kjo shpjegon dhe shpërthimet e herëpashershme në shtypin perëndimor që atij nuk po i jepet ende çmimi “Nobel”.

A.Bardhyli

Rexhep Qosja/ Librat që do të zgjidhte në Bibliotekën e madhe të Botës/ Nga “Lulet e verës” së Naim Frashërit, tek Asdreni, Gjergj Fishta e deri te klasikët e letërsisë botërore si Dante Aligeri, Sofokliu apo Shekspir…

Rexhep QosjaÇdo njeri është i dhënë pas diçkaje dhe sa më e rëndësishme të jetë ajo “diçka”, sa më e madhe, aq më e çmuar është jeta e njeriut. Në Prishtinën e pas viteve ‘60, Rexhep Qosja, një i ri i ardhur nga Kelmendi, kishte zbuluar atë ndjesinë e pakrahasueshme që të japin librat. As ëndërrimet më të mëdha nuk mund të krahasoheshin me atë çfarë të ofronte leximi i një libri. Kur në vitet ‘70 la Prishtinën për të vijuar studimet në kryeqendrën e ish-Jugosllavisë, Beogradin, ai rrëmonte libraritë në çdo skutë të qytetit për të blerë libra. Biblioteka e madhe e Universitetit të Letërsisë në Beograd nga ku kanë dalë një kastë e tërë intelektualësh kosovarë, që do të orientonin me idetë dhe projektin e tyre atë çfarë sot Kosova jeton, pavarësinë e saj, do të ishte për Qosen një parajsë e vogël, nga ku nuk donte të dilte. Librat do të mbrehnin dalëngadalë kritikun brenda tij, dhe do të krijonin letrarin modern, të një vendi me të cilin kishte gabuar historia. Që në fillimet e tij, teksa fliste për rolin e kritikës, ai do të shprehej se “realizmi socialist nuk është as realizëm, sepse është romantizëm”. E këtë romantizëm, Qose do ta kishte për atdheun. Që nga “Vdekja më vjen prej syve të tillë” e gjithë korpusi i veprave të tij kanë brenda fatin e intelektualit. Nuk mund të kishte një kah tjetër gjithë letërsia e studimi i tij, teksa rritej bashkë me ato çfarë jetonte Kosova. Duket sikur atdheu është letërsia e Qoses. Një atdhe gjithnjë i shqetësuar dhe pse autori do ta shohë si romantik në trishtimin e tij. Por cilët kanë qenë librat që tronditën botën e Qoses, ata që i dhanë një kah tjetër jetës së tij? Cilët janë për të librat që nuk duhen humbur pa lexuar në Bibliotekën e madhe të Botës? “Psalme murgu”, vëllimi poetik që Asdreni e shkroi më 1930, ku ndiheshin tonet pesimiste pas revolucionit të qershorit, është një libër i dashur për Qosen, që nuk do të donte ta humbte. Rexhep Qose është një nga njohësit më të mirë të letërsisë së Asdrenit. Me jetën dhe veprën e tij ai mori titullin “Doktor i shkencave filologjike” në vitin 1971. Vargjet tek “Psalme murgu” janë të trishta , ashtu si koha në të cilën janë shkruar. Për një shkrimtar që beson te tragjizmi i fatit, “Edipi Mbret” i Sofokliut është një vepër e cila nuk ka si t’i mungojë librave që s’duhen humbur. Fati i Edipit i cili dashuroi të ëmën dhe u martua me të, është ironia e madhe e jetës, e cila vijon që t’i flasë ende shekullit XXI, si të ishte shekulli V kur Sofokliu e krijoi. E duke u ndalur te klasikët, Dante Aligeri është një tjetër autor ku Qose do të ndalet. “Komedia Hyjnore”, ku në një udhëtim imagjinar që zgjat vetëm tri ditë mund të takosh tre botë, parajsën, ferrin dhe purgatorin është ndoshta një nga librat që i flet moralit njerëzor. Është vështirë të ritregohet me disa fjalë subjekti i tërësishëm i Komedisë, në fakt, temat janë të ndryshme dhe ndërrojnë shumë herë. Elementet bashkuese janë prania e përhershme dhe e qëndrueshme e disa protagonistëve dhe tema e udhëtimit, i cili mund të shihet po ashtu si një ndryshim moral e fetar i personazheve. Protagonistët e këtij udhëtimi janë tre: I pari është Dantja, simbol i shpirtit njerëzor, i dyti është Virgjili, simbol i arsyes njerëzore, udhëheqës i tij nëpër Ferr dhe Purgator, e treta është Beatriçja simbol i dashurisë hyjnore, e cila e udhëheq Danten nëpër rrugët e ngritjes shpirtërore, rrugë e cila përfundon në Parajsë. Dantja vepron si profet, që flet në interes të Zotit për gjithë njerëzinë. Udhëtimi i tij është një alegori për përparimin njerëzor në tokë dhe i përparimit të tij drejt Zotit (Zot në këtë rast nënkupton përsosmërinë drejt së cilës njeriu synon gjithë jetën). Aligeri e kërkon shpërthimin te Perëndia dhe te besimi i thellë në forcën krijuese të mendjes njerëzore. Poeti këtu paraqitet si një kritikues i pamëshirshëm, i zjarrtë dhe i pasionuar që sulet kundër veseve, për të luftuar të keqen, për të vendosur mbi tokë një jetë më të drejtë e më të lumtur. E duket se klasikët janë një prehje e bukur për Qosen. Shekspiri, ai që e bëri të pavdekshme jo vetëm letërsinë angleze, është një tjetër autor që ai do ta rrëmbente nga libraria e madhe e botës, për ta vendosur në një cep me librat e zgjedhur të tij. Mes komedive dhe tragjedive të tij, ai do të zgjidhte Hamletin, si një mënyrë për të ndier madhështinë e tragjizmit. E në kohët kur shpirti duket sikur i është shitur djallit, Fausti i Gëtes do të ishte një libër si një pasqyrë për të kuptuar botën. Fausti ka lënë gjurmë tek Qose si beteja e vështirë mes njeriut dhe djallit, ku dalin në pah dobësitë dhe kurthet njerëzore. Dëshirat e pafundme të Faustit janë dëshira që gjithnjë na çojnë në kufirin e lehtë që na ndan nga gabimet. Fausti është një rrëfim jo vetëm për njeriun e djeshëm por edhe për atë të sotëm. “Vëllezërit Karamazov” i Dostojevskit është një tjetër libër që Qose e veçon. Libri ku copëtohen idetë mekanike të botës së brendshme të njeriut dhe kufijve, të cilin Qose nuk resht së rilexuari. “Kur shoh pas të kaluarën dhe mendoj se sa kohë humba me kotësira, e me gabime; se si e humba kohën time, pa ditur si të jetoj, e pa mundur ta çmoj kohën; kur mendoj se mëkatova ndaj vetes sime dhe shpirtit tim, atëherë zemra ime rënkon. Jeta, vëllai im, është një dhuratë, jeta është lumturi. Çdo minutë duhet të jetë një shekull lumturie. Tani, duke ndërruar mënyrën e jetesës, rilindem në një njeri të ri”, do t’i shkruante Dostojevski të vëllait, pasi e falën nga dënimi me vdekje. Një hap për t’u larguar nga vetmia, është të hapësh një libër të Dostojevskit. “Lulet e së keqes” shkruar nga Bodler, është një tjetër vëllim poetik të cilën Qose e veçon, si një manual për të mësuar të bashkëjetosh me të keqen. E keqja mund të mundet nëse ti jeton me të. Bodler mendonte se detyra e tij ishte të nxirrte të bukurën nga e keqja dhe këtë e dëshmon me këtë vepër. “Kujtimet nga ana tjetër e varrit” e Shatobrianit është një tjetër libër i vyer për Qosen. “Uliksi”, libri që i dha jetë prozës moderne, nuk ka si të mungojë në bibliotekën e një kritiku të mirë të letërsisë. Me këtë libër Xhojsi ndryshoi konceptin mbi romanin, dhe konsiderohet si një nga veprat më të rëndësishme të shekullit XX. Pak libra kanë arritur të depërtojnë në mënyrë kaq intime në thellësi të ndërgjegjes dhe kaosit të jetës moderne. Uliksi vërteton faktin se jeta e zakonshme shfaq një domethënie epike nëpërmjet fuqisë dhe gjenisë së një romancieri i cili i çkyq të fshehtat e tij dhe gjurmon modelet universale. “Zoti, jeta dhe vepra”, një libër i thellë psikologjik i Zhak D’Ormeson, është një tjetër libër që Qose e merr nga moria e pafund e librave të botuar ndër shekuj. Udhëtimin e tij në letërsinë e huaj, Qose e mbyll me nobelistin Gabriel Garia Markez, i cili u nda nga jeta vetëm pak muaj më parë. “Njëqind vjet vetmi” nuk është vetëm ngritja dhe rënia e familjes Buendia dhe e fshatit Macondo, themeluar prej saj në zemrën e Kolumbisë, por një histori ku mund ta gjejë veten çdo njeri, dhe çdo vend. Realizmi magjik i Markezit ishte i bukur, pasi ishte real. Ashtu si Servantes, apo Dante Aligeri, apo librat e tragjedive greke, letërsia krijonte një frymëmarrje të lehtë që përhapej kudo tek ty, pikërisht se kishte lindur prej jetës. E teksa ka përfunduar udhëtimin në bibliotekën e botës, Qose kthehet sërish në Bibliotekën shqiptare për të marrë prej saj dy libra që nuk do kurrsesi t’i mungojnë librave që s’duhen humbur. Ato janë “Lulet e verës” së Naim Frashërit dhe “Lahuta e Malcis” e Gjergj Fishtës.   Librat që zgjedh Rexhep Qose  – “Lulet e verës” Naim Frashëri – “Psalme Murgu”, Asdreni – “Lahuta e Malcis”, Gjergj Fishta – “Edipi Mbret”, Sofokliu -“ Komedia Hyjnore”, Dante Aligeri – “Hamleti”, Shekspir – “Fausti”, Gëte – “Vëllezërit Karamazov”, Dostojevski – “Kujtimet nga ana tjetër e varrit”, Shatobriani – “Lulet e së keqes”, Bodler – “Uliksi”, Xhejms Xhojs – “Zoti jeta dhe vepra”, Zhan D’Ormeson – “Njëqind vjet vetmi”, Gabriel Garsia MarkezRexhep Qosja

Loading