Tags Posts tagged with "Letërsia shqipe"

Letërsia shqipe

“Aksidenti” i shkrimtarit Ismail Kadare, pretendent për çmimin e lexuesit në Poloni

Dorota Horodyska
Dorota Horodyska

Gati një vit më parë, përkthyesja polake e shkrimtarit Ismail Kadare, Dorota Horodyska, teksa fliste për krizën e botimeve në Poloni, shpresonte që romani që sapo kishte përfunduar së përkthyeri, “Aksidenti” i Kadaresë, të gjente dritën e botimit sa më shpejt. Tashmë një vit më vonë, “Aksidenti” i botuar nga “Świat Książki”, duket se është pritur mirë nga lexuesi polak, pasi konkurron për çmimin e madh të lexuesve, “Angelus”. E emocionuar nga kjo pritje që lexuesi polak i ka bërë shkrimtarit shqiptar, Dorota u kërkon në faqen e saj në “Facebook” shqiptarëve të japin një votë për Kadarenë. “Për mua, më e rëndësishmja është që librat e Kadaresë të përzgjidhen ndërmjet disa dhjetëra librave për finalen e ngushtë. Mund të shtoj gjithashtu, që në të shtatë edicionet e konkursit, as edhe njëherë nuk ka fituar një autor polak”, thotë Horodyska. Kadareja është përballë shkrimtarëve Jelena Czyżowa, Oleksandr Irwanec, Wiesław Myśliwski, Palov Rankov, Martin Smaus, Jachym Topol. “Angelous” është një nga çmimet më të mëdha letrare në Poloni. Presidente e jurisë është intelektualja dhe shkrimtarja Natalia Gorbaniewska. I botuar në shqip në 2010-n nga “Onufri”, “Aksidenti” është një vepër që tregon të patregueshmen. Në një pasdite kryeqytetase, personazhi i këtij romani i propozon gruas së hijshme të porsanjohur diçka që do të dukej e papërfytyrueshme disa vite më parë, gjatë kohë së komunizmit: një udhëtim fundjavor në një qytet të Europës. Kështu ka filluar ngjarja e përshkruar në romanin “Aksidenti”, e para vepër e autorit që, përpara se të botohej në shqip, është përkthyer e botuar ndërkaq në disa vende të Europës. “Në këtë vepër magjistrale, thuhet në paraqitjen e botimit francez, Kadareja është përpjekur të tregojë të patregueshmen: një histori dashurie apo një histori vrasjeje, apo ndoshta një tjetër histori, që i mbulon të dyja si një maskë? Pyetja, deri në mbarim të librit, nuk i ndahet lexuesit.” Raportet e çiftit kthehen në një antropologji të thurur me tregime të panumërta, të para si “rrëfimi i të vdekurve”. Kadareja gjykonte dikur se censura staliniste kishte vrarë para kohe në trurin e tij “qelizat pararojë, vetë ato që ripërtërijnë artin” (Bisedë me Eric Faye, Corti, Paris, 1991). Sidoqoftë, disa prej tyre duhet t’i kenë rezistuar goditjes … Hetuesi, në fund të romanit, jep frytin e përsiatjes së tij në shkëmbim të pasqyrës që do të marrë me vete në varr.

Ismail KadareAi harton një testament, duke dëshiruar që varri i tij të hapet pas një mijë vjetësh, sepse është i bindur se “pasqyrat, te të cilat gratë zbukuroheshin përpara se të putheshin ose të vriteshin, diçka thithnin prej tyre. Mirëpo në këtë botë shpërfillëse askujt nuk i kishte rënë ndërmend të merrej me to”, shkruan për këtë libër Jean Paul Champseix. Por për Dorotën, “Aksidenti” është një vepër që të prek thellësisht dhe lexuesi polak është një lexues i ndjeshëm, që beson ende te veprat që arrijnë ta tronditin. Dorota është e vetmja përkthyese që përkthen shkrimtarin nga origjinali në polonisht. Para se ajo të niste të përkthente, disa vepra të Kadaresë ishin përkthyer në Poloni, por nga frëngjishtja, si “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, “Prilli i thyer”, “Kush e solli Doruntinën”, “Dosja H.” dhe “Përbindëshi”. Nga përkthimi i Dorotës kanë dalë deri tani në gjuhën polake librat “Pallati i ëndrrave” (2006), “Pasardhësi” (2008), “Qorrfermani” (2010) që përbëhet në fakt nga tri novela: “Qorrfermani”, “Breznitë e Hankonatëve” dhe “Komisioni i festes”, si dhe “Vajza e Agamemnonit” (2011). Siç shihet krijimtaria e Kadaresë është e pasur në gjuhën polake. “Ëndërroj të mund të përkthej ndonjë prej veprave të tij më të hershme, si për shembull ‘Dimri i madh’ apo plotësimi i ciklit të tij të rrëfimeve mbi Gjirokastrën ‘Kronikë në gur’, ‘Çështjet e marrëzisë’ apo ‘Darka e gabuar’, për të cilën do të flas edhe më tej”, shprehet Dorota në një intervistë për gazetën “Shqip”. “Ndër veprat e Kadaresë, libri i tij më i vlerësuar është ‘Prilli i thyer’ dhe më pas ‘Gjenerali …’, ‘Kush e solli Doruntinën’ dhe më pak ‘Përbindëshi’. Por kjo është realisht një çështje shijesh dhe ka të tilla, aq sa ka dhe lexues”, vazhdon ajo. Kjo është hera e tretë që Kadareja gjendet në finalen e çmimit “Angelus”, i cili u jepet shkrimtarëve të Europës Qendrore dhe Lindore që ende jetojnë: në vitin 2007 me librin “Pallati i ëndrrave” dhe në 2011-n me “Qorrfermani”. “Dhe dy herë nuk ka fituar. Siç u shpreh një prej anëtarëve të jurisë në të dyja rastet Kadareja ka qenë shumë pranë fitores. Por, të dyja herët është mundur nga letërsia ‘non-fiction’”, thotë Dorota. Sipas saj, në Poloni, popullariteti i letërsisë dokumentare me vlera të theksuara artistike është një dukuri intriguese. “Duket se kjo lloj proze përkon me shijet e njohësve më të mirë të letrave të bukura, e përveç kësaj ka dhe avantazhin se “mbështetet në ngjarje reale”. Kjo lloj letërsie ka aftësinë gjithashtu që të dalë përtej fakteve të përshkruara dhe të trajtojë me lartësinë e duhur dhe çështje që janë mbarënjerëzore. Një prej pionierëve të kësaj letërsie ka qenë në Poloni, Ryszard Kapuscinski, i njohur gjithashtu edhe në Shqipëri. Në dy edicionet e tjera të konkursit, edhe pse letërsia non-fiction nuk përfaqësohej, fituan librat krejtësisht artistikë. Supozoj që arsyeja për këtë gjendet dhe te diskutimet e anëtarëve të jurisë për veprat e Kadaresë. Përveç kësaj, në Poloni ekziston edhe një konkurs i veçantë për letërsinë non-fiction dhe në 2011-n, kur “Qorrfermani” u skualifikua, në “Angelus” fitoi një libër gjithashtu në kategorinë e non-fiction. Pra, i njëjti libër mori dy çmime: për fiction dhe non-fiction! Tipar i mjaft konkurseve është se rivalët jo gjithnjë gjenden pranë njëri-tjetrit në kohën e duhur. Por kjo ndodh rëndom nëpër konkurse”, thotë Horodyska. Nën ethet e çmimit “Nobel” që pritet të shpallet javën që vjen, Dorota shpreson që “Angelos” këtë vit t’i jepet shkrimtarit shqiptar, çmim që në një farë mënyre, sipas saj, ai e ka marrë me lexueshmërinë që ka në Poloni.

Rexhep Qosja/ Librat që do të zgjidhte në Bibliotekën e madhe të Botës/ Nga “Lulet e verës” së Naim Frashërit, tek Asdreni, Gjergj Fishta e deri te klasikët e letërsisë botërore si Dante Aligeri, Sofokliu apo Shekspir…

Rexhep QosjaÇdo njeri është i dhënë pas diçkaje dhe sa më e rëndësishme të jetë ajo “diçka”, sa më e madhe, aq më e çmuar është jeta e njeriut. Në Prishtinën e pas viteve ‘60, Rexhep Qosja, një i ri i ardhur nga Kelmendi, kishte zbuluar atë ndjesinë e pakrahasueshme që të japin librat. As ëndërrimet më të mëdha nuk mund të krahasoheshin me atë çfarë të ofronte leximi i një libri. Kur në vitet ‘70 la Prishtinën për të vijuar studimet në kryeqendrën e ish-Jugosllavisë, Beogradin, ai rrëmonte libraritë në çdo skutë të qytetit për të blerë libra. Biblioteka e madhe e Universitetit të Letërsisë në Beograd nga ku kanë dalë një kastë e tërë intelektualësh kosovarë, që do të orientonin me idetë dhe projektin e tyre atë çfarë sot Kosova jeton, pavarësinë e saj, do të ishte për Qosen një parajsë e vogël, nga ku nuk donte të dilte. Librat do të mbrehnin dalëngadalë kritikun brenda tij, dhe do të krijonin letrarin modern, të një vendi me të cilin kishte gabuar historia. Që në fillimet e tij, teksa fliste për rolin e kritikës, ai do të shprehej se “realizmi socialist nuk është as realizëm, sepse është romantizëm”. E këtë romantizëm, Qose do ta kishte për atdheun. Që nga “Vdekja më vjen prej syve të tillë” e gjithë korpusi i veprave të tij kanë brenda fatin e intelektualit. Nuk mund të kishte një kah tjetër gjithë letërsia e studimi i tij, teksa rritej bashkë me ato çfarë jetonte Kosova. Duket sikur atdheu është letërsia e Qoses. Një atdhe gjithnjë i shqetësuar dhe pse autori do ta shohë si romantik në trishtimin e tij. Por cilët kanë qenë librat që tronditën botën e Qoses, ata që i dhanë një kah tjetër jetës së tij? Cilët janë për të librat që nuk duhen humbur pa lexuar në Bibliotekën e madhe të Botës? “Psalme murgu”, vëllimi poetik që Asdreni e shkroi më 1930, ku ndiheshin tonet pesimiste pas revolucionit të qershorit, është një libër i dashur për Qosen, që nuk do të donte ta humbte. Rexhep Qose është një nga njohësit më të mirë të letërsisë së Asdrenit. Me jetën dhe veprën e tij ai mori titullin “Doktor i shkencave filologjike” në vitin 1971. Vargjet tek “Psalme murgu” janë të trishta , ashtu si koha në të cilën janë shkruar. Për një shkrimtar që beson te tragjizmi i fatit, “Edipi Mbret” i Sofokliut është një vepër e cila nuk ka si t’i mungojë librave që s’duhen humbur. Fati i Edipit i cili dashuroi të ëmën dhe u martua me të, është ironia e madhe e jetës, e cila vijon që t’i flasë ende shekullit XXI, si të ishte shekulli V kur Sofokliu e krijoi. E duke u ndalur te klasikët, Dante Aligeri është një tjetër autor ku Qose do të ndalet. “Komedia Hyjnore”, ku në një udhëtim imagjinar që zgjat vetëm tri ditë mund të takosh tre botë, parajsën, ferrin dhe purgatorin është ndoshta një nga librat që i flet moralit njerëzor. Është vështirë të ritregohet me disa fjalë subjekti i tërësishëm i Komedisë, në fakt, temat janë të ndryshme dhe ndërrojnë shumë herë. Elementet bashkuese janë prania e përhershme dhe e qëndrueshme e disa protagonistëve dhe tema e udhëtimit, i cili mund të shihet po ashtu si një ndryshim moral e fetar i personazheve. Protagonistët e këtij udhëtimi janë tre: I pari është Dantja, simbol i shpirtit njerëzor, i dyti është Virgjili, simbol i arsyes njerëzore, udhëheqës i tij nëpër Ferr dhe Purgator, e treta është Beatriçja simbol i dashurisë hyjnore, e cila e udhëheq Danten nëpër rrugët e ngritjes shpirtërore, rrugë e cila përfundon në Parajsë. Dantja vepron si profet, që flet në interes të Zotit për gjithë njerëzinë. Udhëtimi i tij është një alegori për përparimin njerëzor në tokë dhe i përparimit të tij drejt Zotit (Zot në këtë rast nënkupton përsosmërinë drejt së cilës njeriu synon gjithë jetën). Aligeri e kërkon shpërthimin te Perëndia dhe te besimi i thellë në forcën krijuese të mendjes njerëzore. Poeti këtu paraqitet si një kritikues i pamëshirshëm, i zjarrtë dhe i pasionuar që sulet kundër veseve, për të luftuar të keqen, për të vendosur mbi tokë një jetë më të drejtë e më të lumtur. E duket se klasikët janë një prehje e bukur për Qosen. Shekspiri, ai që e bëri të pavdekshme jo vetëm letërsinë angleze, është një tjetër autor që ai do ta rrëmbente nga libraria e madhe e botës, për ta vendosur në një cep me librat e zgjedhur të tij. Mes komedive dhe tragjedive të tij, ai do të zgjidhte Hamletin, si një mënyrë për të ndier madhështinë e tragjizmit. E në kohët kur shpirti duket sikur i është shitur djallit, Fausti i Gëtes do të ishte një libër si një pasqyrë për të kuptuar botën. Fausti ka lënë gjurmë tek Qose si beteja e vështirë mes njeriut dhe djallit, ku dalin në pah dobësitë dhe kurthet njerëzore. Dëshirat e pafundme të Faustit janë dëshira që gjithnjë na çojnë në kufirin e lehtë që na ndan nga gabimet. Fausti është një rrëfim jo vetëm për njeriun e djeshëm por edhe për atë të sotëm. “Vëllezërit Karamazov” i Dostojevskit është një tjetër libër që Qose e veçon. Libri ku copëtohen idetë mekanike të botës së brendshme të njeriut dhe kufijve, të cilin Qose nuk resht së rilexuari. “Kur shoh pas të kaluarën dhe mendoj se sa kohë humba me kotësira, e me gabime; se si e humba kohën time, pa ditur si të jetoj, e pa mundur ta çmoj kohën; kur mendoj se mëkatova ndaj vetes sime dhe shpirtit tim, atëherë zemra ime rënkon. Jeta, vëllai im, është një dhuratë, jeta është lumturi. Çdo minutë duhet të jetë një shekull lumturie. Tani, duke ndërruar mënyrën e jetesës, rilindem në një njeri të ri”, do t’i shkruante Dostojevski të vëllait, pasi e falën nga dënimi me vdekje. Një hap për t’u larguar nga vetmia, është të hapësh një libër të Dostojevskit. “Lulet e së keqes” shkruar nga Bodler, është një tjetër vëllim poetik të cilën Qose e veçon, si një manual për të mësuar të bashkëjetosh me të keqen. E keqja mund të mundet nëse ti jeton me të. Bodler mendonte se detyra e tij ishte të nxirrte të bukurën nga e keqja dhe këtë e dëshmon me këtë vepër. “Kujtimet nga ana tjetër e varrit” e Shatobrianit është një tjetër libër i vyer për Qosen. “Uliksi”, libri që i dha jetë prozës moderne, nuk ka si të mungojë në bibliotekën e një kritiku të mirë të letërsisë. Me këtë libër Xhojsi ndryshoi konceptin mbi romanin, dhe konsiderohet si një nga veprat më të rëndësishme të shekullit XX. Pak libra kanë arritur të depërtojnë në mënyrë kaq intime në thellësi të ndërgjegjes dhe kaosit të jetës moderne. Uliksi vërteton faktin se jeta e zakonshme shfaq një domethënie epike nëpërmjet fuqisë dhe gjenisë së një romancieri i cili i çkyq të fshehtat e tij dhe gjurmon modelet universale. “Zoti, jeta dhe vepra”, një libër i thellë psikologjik i Zhak D’Ormeson, është një tjetër libër që Qose e merr nga moria e pafund e librave të botuar ndër shekuj. Udhëtimin e tij në letërsinë e huaj, Qose e mbyll me nobelistin Gabriel Garia Markez, i cili u nda nga jeta vetëm pak muaj më parë. “Njëqind vjet vetmi” nuk është vetëm ngritja dhe rënia e familjes Buendia dhe e fshatit Macondo, themeluar prej saj në zemrën e Kolumbisë, por një histori ku mund ta gjejë veten çdo njeri, dhe çdo vend. Realizmi magjik i Markezit ishte i bukur, pasi ishte real. Ashtu si Servantes, apo Dante Aligeri, apo librat e tragjedive greke, letërsia krijonte një frymëmarrje të lehtë që përhapej kudo tek ty, pikërisht se kishte lindur prej jetës. E teksa ka përfunduar udhëtimin në bibliotekën e botës, Qose kthehet sërish në Bibliotekën shqiptare për të marrë prej saj dy libra që nuk do kurrsesi t’i mungojnë librave që s’duhen humbur. Ato janë “Lulet e verës” së Naim Frashërit dhe “Lahuta e Malcis” e Gjergj Fishtës.   Librat që zgjedh Rexhep Qose  – “Lulet e verës” Naim Frashëri – “Psalme Murgu”, Asdreni – “Lahuta e Malcis”, Gjergj Fishta – “Edipi Mbret”, Sofokliu -“ Komedia Hyjnore”, Dante Aligeri – “Hamleti”, Shekspir – “Fausti”, Gëte – “Vëllezërit Karamazov”, Dostojevski – “Kujtimet nga ana tjetër e varrit”, Shatobriani – “Lulet e së keqes”, Bodler – “Uliksi”, Xhejms Xhojs – “Zoti jeta dhe vepra”, Zhan D’Ormeson – “Njëqind vjet vetmi”, Gabriel Garsia MarkezRexhep Qosja

Ndërsa letërsia franceze vazhdon të joshë lexuesin me personazhin e Zonjës Bovari, gruas plot sharm që Floberi e krijoi më 1856-n, në Parisin që ishte përfshirë nga ndryshimet, letërsia shqipe pas viteve 1960 e kishte një personazh që quhej Ema / “Mjegullat e Tiranës”, libri më i fundit i shkrimtarit Ismail Kadare, nuk është thjesht një histori e bukur dashurie, nga ato që i mungojnë letrave shqipe, por dhe një roman i guximshëm, i shkruar kur shkrimtari, që më pas do të befasonte kritikën ndërkombëtare me kalibrin e tij, ishte vetëm 22 vjeç

Alda BARDHYLI 

Mjegullat e Tiranes
Mjegullat e Tiranës”, titulli që shkrimtari vendosi t’i vinte në botimin tij, edhe nëse do të kishte ardhur si “Dashuria nr. 2”, ashtu si ai e kishte në dorëshkrim, është një joshje tjetër, e ëmbël dhe paduruese e Kadaresë, e cila nuk duhet humbur pa lexuar. Është një histori, që tregoi se vitet nuk e zbehin letërsinë e mirë dhe pse mbeti e fshehur për kaq vite, mundi t’i kthente letërsisë shqipe “Emën” e saj.

Ajo nuk është Ema Bovari. Ndërsa letërsia franceze vazhdon të joshë lexuesin me personazhin e Zonjës Bovari, gruas plot sharm që Floberi e krijoi më 1856-n, në Parisin që ishte përfshirë nga ndryshimet, letërsia shqipe pas viteve 1960, e kishte një personazh që quhej Ema. Një studente e ndrojtur e Gjuhë-Letërsisë, Ema Vasili, që vishte fustan mëndafshi dhe jetonte në heshtje, gati-gati fshehurazi dashurinë për shokun e kursit Bardhylin, dhe shpesh përfytyronte veten të ishte në vendin e De Grizit, të dashurës së Belinit, vuante në dorëshkrimin e një libri. Dikush, dikur i thirri asaj “Zonjushë Ema”, ashtu si Rudolfi, djaloshi që e çoi drejt mëkatit, thirri dikur Zonjën Bovari. Ato quhen Ema, dhe përveç romantizmit që i bashkon, i ndan një shekull nga njëra-tjetra, i ndajnë rrugë, kultura e qytetërime apo karakteri. Floberi e krijoi Emën kur ishte 36 vjeç e kur miqtë e tij ishin emra të njohur të letrave, si Emil Zola, Zhorzh Sand, Hipolite Taine, Turgenjiev dhe kishte jetuar kryengritjen e Parisit apo dhe një histori të madhe dashurie me modelen Loise Colet. Ema franceze u konsiderua nga kritika si një sulm ndaj imoralitetit dhe fesë, ndërsa Ema shqiptare nuk mundi të merrte jetë në fletët e një libri. Floberi shqiptar (Ismail Kadare), ishte 22 vjeç kur e hodhi në letër Emën shqiptare. I magjepsur nga letërsia, Ema e tij ishte përpjekja e parë drejt prozës së gjatë, drejt ëndrrës torturuese që, në adoleshencën e hershme, e joshte drejt shkrimit. Ai e krijoi atë me padurimin e “herës së parë”, ku përzihen lehtë frika dhe dëshira për ta parë të përfunduar. I dha jetë dhe e la aty, nën titullin “Dashuria nr. 2”, shënuar me kujdes në fletët e një dorëshkrimi që nuk do të mund t’i merrte më me dorë pas më shumë se gjysmëshekulli. Ndërsa Ema Bovari vazhdonte të nxiste debate dhe të renditej si një prej personazheve më të përfolura të letërsisë botërore, Ema shqiptare flinte në heshtje bashkë me fatin e saj, në sirtarët ku ruante dorëshkrimet shkrimtari shqiptar. Kadareja nuk e nxori nga sirtarët, dhe pse nuk mund ta mendonte se ashtu si Zonja Bovari trazoi jo vetëm Francën, Ema e tij mund ta ndryshonte fatin e tij përgjithmonë.

Në letërsinë shqipe të viteve ‘50-‘60, ku dominonte tema e luftës, dhe ku historitë e dashurisë do të niseshin të botoheshin në fund të viteve ‘60, siç është “Hasta la vista” e Petro Markos apo “Lumi i vdekur” i Jakov Xoxës, një shkrimtar i ri guxonte të shkruante një histori të vërtetë dashurie, ku përfshinte dhe skena erotike. Një histori dashurie, e shkruar jashtë skeletit të realizmit socialist, në një laborator të ri krijues, i cili nuk e dinte se me këtë shkrim kaq të pafajshëm e njëkohësisht modern (parë në kontekstin e sotëm), po sfidonte sistemin. Kadareja e la të pabotuar, ashtu siç lihen shkrimet e para, pa iu rikthyer kaq vite me dyshimin që çdo shkrimtar i kalibrit të tij e sheh fillesën në rrugën e shkrimit, pa e ditur se duke e lënë aty në heshtje, ai kishte mundur “të shpëtonte” prej saj. “Mjegullat e Tiranës”, romani më i ri i shkrimtarit Ismail Kadare, një roman që ai e shkroi në vitin 1958, dhe që këtë vit e solli për lexuesin, ashtu siç e gjeti në arkivin e kohës, është ndoshta një nga historitë më të bukura të dashurisë në letërsinë shqipe. Dikush mund ta quajë një histori naive dashurie, pasi druajtja e Emës për t’iu dorëzuar e tëra dashurisë, nuk mund të perceptohet në kohërat e sotme, por me gjithë druajtjen, ky është një libër të cilin mund ta lexosh me padurim, ndoshta dhe gjatë një mbrëmjeje. Një libër që të kujton se kjo temë kaq universale, për të cilën është shkruar kaq shumë, i ka munguar kaq gjatë letërsisë shqipe, dhe pse ka qenë aty… Libri përcjell një frymë bashkëkohore, duke pasur parasysh Tiranën e atyre viteve, por dhe prek tema “të guximshme” siç është raporti fetar. Ema e Floberit, në këtë roman të Kadaresë quhet “Vera”, dhe është gruaja e palumtur e një doktori patolog, ashtu si Sharl Bovari në provincën franceze. Vera e Kadaresë e josh Bardhylin drejt shtratit të saj, ku i jepet me pasion dhe pse përlotet. Tradhtia bashkëshortore është një rast i rrallë në letrat shqipe dhe Kadare e ka sjellë me aq elegancë dhe stil që në vitin 1958. Vera është një grua që e gjejmë shpesh sot, e do ta gjejmë gjithnjë sa të frymojë njerëzimi, një grua “me supet e zhveshura si të mermerta, flokët e shprishur, gjirin e lartë e të çrregulluar, e që në sytë e Bardhylit ngjante si një nimfë, nga ato që përshkruanin grekët e vjetër”, shkruan Kadare. Nëse nuk do të ishte treguar koha kur është shkruar ky libër, kush mund ta mendonte se “Mjegullat e Tiranës” është një libër që daton herët në kohë. Vetëm një sqimatar i letërsisë ashtu si i verës, do të ndiente pafajësinë e shkrimit, por pasi të kishte shijuar historinë. Disidenca estetike, atë çka shkrimtari do ta endte plot stil për t’u shpëtuar kornizave të kohës, te ky libër ndihet hapur. Duke e nxjerrë këtë libër nga sirtari, Kadareja tregoi jo vetëm se është një shkrimtar që nuk i trembet raportit me të shkuarën, por i dha një ndihmesë të madhe dhe studiuesve të librave të tij. Ky roman është jo vetëm një ritakim i tij me vetveten, por dhe një stacion për të treguar rrugën drejt zbërthimit të qenies njerëzore, tensionit të errët të komunizmit, gdhendjen e gjuhës, krijimin e një galerie të jashtëzakonshme të folklorit dhe historisë sonë, nga ku eci një shkrimtar i tillë.

0 23

[callout]Librat që nuk do të humbte Bashkim Shehu:

- N. V. Gogol, Tregimet e Peteburgut

- Fjodor Dostojevski, Vëllezërit Karamazov

- Thomas Mann, Mali magjik

- Franz Kafka, Procesi

- James Joyce, Uliksi (shoqëruar me të paktën dy tekste të gjatë shpjegues, mundësisht të kundërt, si për shembull një ese nga Edward Wilson dhe leksioni përkatës i Nabokovit në Kursin e letërsisë europiane, apo ndoshta edhe kapitulli përkatës i Umberto Eco-s në Estetikat e Joyce.

Jean Paul Sartre, Muri

- Albert Camus, I huaji

- Jorge Luis Borges, Fiksione dhe Aleph

- Gabriel García Márquez, Kronikë e një vdekjeje të paralajmëruar, ose Vjeshta e patriarkut

- Danillo Kish, Enciklopedia e të vdekurve

- Ismail Kadare, Viti i mbrapshtë

- Drago Janćar, Nxënësi i Xhojsit

- W. G. Sebald, Unazat e Saturnit

- Roberto Bolaño, 2666 [/callout]

Librat që do të zgjidhnim në bibliotekën e madhe të botës/ Bashkim Shehu bën një udhëtim në librat që kanë lënë gjurmë në jetën e tij, dhe që do t’i veçonte ashtu si Borgesi për të krijuar “Bibliotekën personale”

Alda Bardhyli

Bashkim ShehuNjë libër mund të ndryshojë përgjithmonë jetën tënde. “Lexova një libër një ditë dhe gjithë jeta ime ndryshoi”, shprehet Orhan Pamuk. Virginia Wolf, dama e letërsisë angleze, e ndjeu se jeta e saj nuk do të ishte më si më parë teksa lexonte “Lartësitë e stuhishme” të Emily Brontë. Letërsia dhe dorëshkrimet e mbetura nga motrat Brontë do ta fusnin vajzën me flokët e gjatë të drejtë, drejt një dashurie torturuese dhe aq të ëmbël, siç ishte bota e shkrimit. Hemingway tregonte vite më vonë, pasi librat e tij lexoheshin në mbi 40 gjuhë të botës, se ishte letërsia e Mark Tuenit, Drajzerit, apo tregimet e Harry Sinclair Lewis, që kishin ndryshuar përgjithmonë rrugën që ai do të ndiqte në jetë. Një burrë që lexon Tuenin, nuk mund të jetë tjetër veçse një dashnor i mirë. As lufta nuk do të mund ta ndante më nga ai ves i ngjashëm i pijeve të forta që kishte qejf, që ende sot mbajnë emrin e tij në vendet ku ai i ka shijuar, ai “Bloody Mary”, pija që piu për herë të parë në Paris. Lidhja që gjithsecili prej nesh ka me librat është një lidhje aq intime, e ngjashme me fletët e lehta që vezullojnë nën dritën e abazhurit mbrëmjeve vonë. Nëse ndalemi dhe shohim rrugëtimin tonë do të shohim se ai nuk ndryshon shumë nga librat që kemi lexuar… Në to është rruga që kemi gjetur për të drejtuar dëshirat apo qëllimet tona në jetë. John Fante, një tjetër shkrimtar amerikan, nga i cili Bukovski është influencuar në letërsinë e tij, debatonte gjithnjë me të shoqen Joyce për librat që ajo vendoste në bibliotekë. Për të, bibliotekat ishin mënyra më e mirë për të njohur dikë. Joyce, e dhënë pas artit konspirativ, pëlqente të lexonte libra të kësaj natyre, që sipas Fantes nuk mund të rrinin në një raft me Shekspirin. Bibliotekat janë po aq personale sa librat. Në to mund të kesh libra që mbartin histori jo nga ajo çfarë mbartin brenda atyre, por nga mënyra si ka ardhur tek ty… Aty mund të jenë librat e fëmijërisë, dhe librat që kanë formuar nënën tënde… “Sa shumë libra, sa pak kohë” shprehej kompozitori amerikan Frank Zappa, i cili e gjente frymëzimin në librat që lexonte. Sigurisht një jetë nuk mjafton për të lexuar librat në bibliotekën e madhe të botës, por mjafton për të marrë prej saj shijen e librave të mirë, që vazhdojnë të qarkullojnë dekadë pas dekade në tryeza diskutimesh letrarësh, apo rubrikat e librave, si librat që nuk duhen humbur…Libra që shkrimtarë nobelistë apo jo, rendin t’i lexojnë dhe i ruajnë me fanatizëm në një kënd të shtëpisë së tyre, të bindur se sa herë do t’i shfletojnë, do të ndiejnë të njëjtën gjë. Dëshirën që t’i kishin shkruar ata.

Kanë qenë librat e mirë ato që grishën brenda Bashkim Shehut, shkrimtarin që është sot… Librat që erdhën tek ai, në mënyrën siç vijnë të gjitha rastësitë që më vonë e kuptojmë se s’kanë qenë të tilla. Nëse ai do të përzgjidhte disa libra që nuk duhen humbur për t’i lexuar në jetë, cilët do të ishin ata? “Një përzgjedhje e tillë është  sa e lehtë, aq edhe e vështirë, sepse numri i librave që nuk duhen lënë pa u lexuar në jetë është shumë i madh. Prandaj, përveç këtij kriteri që përcakton pyetja juaj, më lejoni t’i përcaktoj vetes edhe një kriter tjetër, që do ta ngushtonte sferën e përzgjedhjes, duke e kufizuar në prozën rrëfimtare moderne. Borges-i ka botuar një koleksion veprash letrare të cilin e ka quajtur ‘Bibliotekë personale’”, thotë Shehu. Nëse ai do të kishte mundësi të botonte një koleksion të ngjashëm me pesëmbëdhjetë libra, nga një për çdo autor me përjashtim të Borges-it, që do të kishte dy vepra, do ta niste nga mjeshtri i madh i letërsisë ruse Nikollai Gogol, me librin “Tregimet e Peterburgut”. Kjo përmbledhje e mrekullueshme e përkthyer në shqip nga  Mitrush Kuteli, na ofron një galeri personazhesh e ngjarjesh, shkruar nga shkrimtari i “Frymë të vdekura”, i cili në rininë e tij mendonte se mund të ishte gjithçka përveçse një letrar. Libri i dytë që Shehu rrëmben nga Biblioteka e madhe e botës, është “Vëllezërit Karamazov” i Fjodor Dostojevskit. Këtë roman, Dostojevski e ka shkruar pas romanit të famshëm “Krim e ndëshkim” dhe është një libër nuk duhet harruar pa u lexuar, pikërisht për forcën që mban pena e tij, gjithnjë në eksplorim të temave të mëkatit, moralitetit dhe shpengimit të njeriut modern. “Mali Magjik”, kryevepra e letërsisë gjermane shkruar nga nobelisti Thomas Mann, është një tjetër libër të cilin Shehu do ta veçonte ndër librat që duhen lexuar. Nuk ka si të mungojë në morinë e këtyre librave dhe “Procesi” i Franc Kafkës. Letërsia e Kafkës është një ambient i ankthshëm; është një situatë e një zgjimi e njëkohësisht i një fataliteti. Kafka nuk është dekadent, ai bën një portret të gjërave por nuk mundohet të rrënojë, të mohojë apo të zgjedhë mjete për të asgjësuar, ai thjesht paraqet ftohtësisht acarin e absurditetit. Xhejms Xhojs është një tjetër shkrimtar të cilin Bashkim Shehu nuk mund ta linte mënjanë. Libri i tij “Uliksi” është një vepër e cila nuk duhet humbur, ashtu siç thotë ai, “shoqëruar me të paktën dy tekste të gjatë shpjegues, mundësisht të kundërt, si për shembull një ese nga Edward Wilson dhe leksioni përkatës i Nabokovit në Kursin e letërsisë europiane, apo ndoshta edhe kapitulli përkatës i Umberto Eco-s në Estetikat e Joyce-it”. “Muri” i Jean Paul Sarte është një tjetër vepër që Shehu e përzgjedh. “Muri” është një rrëfim me fjali filozofike mbi mundësinë e vogël të njeriut që të zhvillohet dhe të jetojë i lirë. Nuk ka si të mungojë në këtë përzgjedhje dhe një tjetër ekzistencialist Albert Kamy, dhe romani i tij “I huaji”. Në Bibliotekën vetjake të Shehut, Borges ka një vend të veçantë me “Fiksione dhe Aleph”, aq sa dhe “Kronikë e një vdekje të paralajmëruar” apo “Vjeshta e patriarkut” e Gabriel Garcia Marquez. Novela e Danillo Kish “Enciklopedia e të vdekurve”, e cila është përkthyer në shqip nga Feride Papleka, është një tjetër libër që i bashkëngjitet “të zgjedhurve” të Shehut. Më pas ai rendit libra si “Nxënësi i Xhojsit” i “Drago Janćar, “Unazat e Saturnit” e W. G. Sebald, dhe Roberto Bolaño, 2666. E kjo përzgjedhje nuk do të ishte e plotë pa shkrimtarin e njohur shqiptar Ismail Kadare, në morinë e librave të të cilit ai përzgjedh romanin “Viti i mbrapshtë”, një libër i cili na çon në Shqipërinë e vitit 1914. Këto janë 15 librat që Shehu i përzgjodhi në Bibliotekën e madhe të botës, i bindur se janë pafund ato që do të donte t’i rendiste bri tyre, aq sa mund të jenë pafund ato që dëshiron ende t’i lexojë…

Një prej gazetave më të njohura evropiane, “Neue Zürcher Zeitung”, dhe kritiku i njohur, Andreas Breitenstein, shkruan rreth botimit në gjermanisht të romanit “Piramida” e Ismail Kadaresë 

Përtej së mirës dhe së keqes

Andreas Breitenstein 

die-pyramide-kadare “Në qoftë se nuk ka Zot, atëherë gjithçka është e lejuar”, thuhet te Dostojevski në anticipimin e rivlerësimit të të gjitha vlerave të Niçes. Aty ku morali i krishterë është vjetruar si çelës për jetën e duhur, vlen – matanë së mirës dhe së keqes – vetëm edhe vullneti për pushtet, i cili përmbushet në dallimin e ligjeve të të qenët, në pohimin e qarkullimit të përjetshëm të jetës dhe vdekjes, krijimit dhe zhdukjes, dëshirës dhe dhembjes. Duhet të mësohesh që ta duash fatin tënd. “Në qoftë se ka një Zot, atëherë atij i lejohet gjithçka”: Kjo fjali mund të vlejë për romanin mjeshtëror “Piramida” të Ismail Kadaresë. Dhe në qoftë se ky “Zot” është një faraon me emrin Keops, atëherë duket se gjithçka është thënë rreth shtrembërimit të pazakonshëm të vlerave njerëzore, rezultati i çuditshëm i të cilave edhe sot ngrihet mbi platonë e Gizës afër Kajros. Njëmend ndërtimi i varrit më të madh të ngritur ndonjëherë arrin te Kadareja në një simbol të megalomanisë dhe të mizantropisë së një sundimi totalitar, siç e ka përjetuar edhe atdheu i tij, Shqipëria nga 1944 deri më 1985-n nën diktatorin komunist Enver Hoxha. Prapëseprapë, Kadareja ishte shumë afër sekretit të pushtetit, për të dalluar se diktatorët si shtytës janë gjithmonë edhe të shtyrë – sistemi i hibrisit dhe frikës, besnikërisë dhe tradhtisë, mbikëqyrjes dhe ndëshkimit kanoset që të rrëzohet dhe të drejtohet kundër krijuesit. Të shtjellosh pikërisht këtë demonizëm në rastin e ndërtimit të Piramidës së Keopsit, përbën humorin dhe harenë e këtij libri nga viti 1992, të cilin tani e kemi në përkthimin e mirë në gjermanisht nga Joachim Röhm.

Zbulimi i pakuptueshmërisë

ismail kadareRomani nis me një bujë, e cila hedh një dritë mbi strategjinë dhe patologjinë, mbi ironinë dhe melankolinë e këtij ndërtimi monumental. Pak kohë pas ngritjes në fron, faraoni i ri kumton se nuk dëshiron që t’i ndërtohet një piramidë, e kjo gjë e vë në dëshpërim të thellë priftërinë më të lartë. Sepse, me këtë nuk vihet në pikëpyetje ngritja përfundimtare e mbretit tek yjet, por e rrezikon edhe arkitekturën e pushtetit të shtetit, mbi të cilën bazohet bindja pa kushte e popullit. Vërtet Piramida si varr është e rëndësishme, por edhe më e rëndësishme është përpjekja që zgjat pa mbarim e ndërtimit të saj si mjet për ta shkatërruar atë mirëqenie, e cila të nënshtruarit i bën të ngopur, të lirë dhe të pacipë. Gjatë kishin menduar astrologët dhe magjistarët për të shpikur diçka që “lanë me finjë trupin dhe mendjen dhe me atë rast ishte plotësisht e panevojshme” – “ideja e një varri shumë të madh. Një mbivarr në njëfarë mase”. Kjo i jep pushtetit një formë kristaline dhe njerëzit i bën pluhur. Mirëpo, faraonit i takon fama e fitores përtej kohës “deri në fund të botës”. Nuk është mrekulli, ngaqë Keopsi në fund nuk mund dhe nuk dëshiron prapëseprapë t’i mbyllë sytë para këtij vizioni: “Piramida u ndërtua. Ajo duhej të ishte më e larta prej të gjithave. Dhe më madhështorja”.

Si një valë goditëse vendimi e kaplon vendin, që tani e tutje e tërë energjia e tij do të qarkullojë përreth mesit të zbrazët, i cili del nga pakapshmëria e planit dhe nga dyshimi, se a qenkësh i përmbajtshëm shpirti i mobilizimit total i liruar nga shishja. Vërtet Keopsi e mbikëqyr personalisht veprën, por sa më shumë që shpërndahen energjitë e tij, aq më shumë fillon vetë të sundojë përbindëshi. Në mënyrë drastike, Kadareja e përshkruan sizmografin e manisë dhe të depresionit. Por tashmë modelet dhe kalkulimet përkujdesen për një “gjendje të rrezikshme të mpirjes”. Qindra planifikues lejojnë rrotullimin e mijëra inspektorëve, e këta u urdhërojnë dhjetëra mijëra punëtorëve në gurthyes dhe gjatë transportimit, si dhe qindra mijëra skllevërve në kantiere. Njerëzit dhe materialet lëvizin në një vëllim, të cilin bota nuk e ka parë. Kështu vëzhguesit dhe spiunët e huaj të të gjitha prejardhjeve nuk dinë më si të shpëtojnë nga mahnitja, dëfrimi dhe neveritja – një linjë ironike, nganjëherë groteske e tregimit, e cila e përshkon romanin. Natyrisht që nuk mungojnë fërkimet. Pluhuri dhe vapa, zemërimi dhe dëshpërimi brejnë energjitë. Ka aksidente pa numër, rebelime dhe spekulime, mirëpo aparati i fuqishëm i spiunëve të sigurimit shtetëror dhe aparati i vëzhgimit e mbajnë projektin në punë. Me këtë rast instrumenti më i sprovuar i torturimit qëndron aty që periodikisht të zbulohen “komplote”, të ndërmerren “spastrime” arbitrare dhe të inskenohen ekzekutime mizore, ashtu që nga tejet lart e deri tejet poshtë askush nuk mund të jetë i sigurt për jetën e tij. Edhe vetë ekspertët teknikë për mbrojtjen e dhomës mbretërore në brendi nuk janë të mbrojtur nga rreziku, përkundrazi – është e përcaktuar për ata që “dijen sekrete” të tyre ta paguajnë me vdekje. Si një epifani qëndron mbi horizont reja me “pluhur, djersë dhe frikë”, mirëpo me dekadat figura del nga kaosi. Por, Keopsin e kaplon shqetësimi: sa më shumë që ndërtimi i afrohet përkryerjes, aq më plastike u qëndron para syve vdekja e vet dhe me këtë e pakapshmja “formë e të braktisurit”, e cila e pret në brendi. Pavdekshmëria e tij do të jetë shuarja e tij, këto nuk janë mendime hyjnore. Në qoftë se plani i Piramidës kishte qenë tradhtia e tij ndaj popullit, atëherë duket se ka ardhur hakmarrja e tij. Mirëpo, më parë vjen edhe njëherë ora e “hetimit të madh” e të pakuptimtë, për shkak të bllokut ominoz numër 92.249.19596.4 të vendosur para shumë vitesh në mes të trupit të Piramidës. Ai mund të jetë i magjepsur.

Shtrënguese dhe e tmerrshme

Në fund, prapëseprapë “piramida kërkon mumien e saj”, ndërsa është detyrë e Keopsit që ta japë kontributin e vet për planin e saj hyjnor. Te kufoma e tij e balsamosur e bën të kompletuar opusin. Kur drita e diellit në lindje shkëlqen në majë, ky triumf tërheq vëmendjen edhe të atyre, jetën e të cilëve e ka shkatërruar. Matanë së mirës dhe së keqes qëndron aty piramida, ndërsa ata kishin “përfytyrimin e paqartë, se ndjenjat si urrejtja ose dashuria nuk mund të ngurtësoheshin, përderisa piramida mbulonte horizontet e jetës së tyre”. Duhet të mësohesh ta duash fatin tënd. Shkurt zgjat momenti i përjetshmërisë, edhe pse faraoni i ardhshëm, Xhedefre, tashmë kishte porositur Piramidën e tij, fillon epoka “postpiramidale”. Plaçkitja e dhomave të varrit, që mbeti e pandëshkuar, prish mitin për hyjninë e faraonit, posaçërisht kur nga qarqet e plaçkitësve del fjala, se ata e kishin gjetur të ngulfatur në sarkofag Xhedefren e vdekur të ri. Nuk është çudi, për dëshpërim të sigurimit shtetëror buçet nami, se historiografisë së perandorisë i duhet një revizion. Fuqi shtrënguese dhe saktësi të tmerrshme ka shenja paralajmëruese e Kadaresë për paranojën e sundimit totalitar, e cila nuk kursen asgjë dhe askënd. Ironia dhe finesa që e përshkojnë romanin, nuk ofrojnë çlirim të brendshëm, por prishin vetëm indiferencën, me të cilën koha i kapërcen rrokullimthi njerëzit. Errët dhe megjithatë tepër qartë paraqiten rrethanat në Egjiptin e Vjetër dhe në Shqipëri, saqë gati pengon kur autori shton një skicë të historisë së piramidës deri te sistemi i marrë i Enver Hoxhës me qindra mijëra bunkerë të vegjël të shpërndarë nëpër tërë vendin. Askush nuk e merr guximin të hyjë thellë në qelitë e pushtetit, përveç Ismail Kadaresë.

Botohet romani i panjohur i Ismail Kadaresë, “Mjegullat e Tiranës”

Mjegullat e Tiranes nga Ismail KadareKthimi në kohën e shkrimeve të para është gjithnjë grishës për një shkrimtar. Ismail Kadare ishte student kur nisi të shkruante romanin që për vite me radhë mbeti aty, diku mes morisë së dorëshkrimeve të tij. Gati një vit më parë, në media u fol për ekzistencën e një romani të shkruar herët nga shkrimtari, të cilin ai kishte vendosur ta sillte së shpejti në formën e një libri për lexuesin. Tashmë lexuesit e veprave të Kadaresë do të kenë mundësi të lexojnë historinë që ai e shkroi shumë herët, por për ata që kanë mundur ta lexojnë në dorëshkrim nga stili dhe forma, nuk dallon në kohë. Gjenialiteti i shkrimtarit ka qenë brenda tij që 20 vjeç. “Mjegullat e Tiranës” quhet romani që shtëpia botuese “Onufri” sapo ka hedhur në treg. Në faqen e saj në “Facebook” ky ent botues njofton për daljen nga shtypi të këtij libri të shumëpritur. Për një kohë të gjatë, askush nuk e dinte ekzistencën e një romani të panjohur të Ismail Kadaresë. Dukej sikur ai vetë e kishte harruar romanin e tij të parë “Mjegullat e Tiranës”, shkruar gjatë kohës kur ishte student në Fakultetin e Gjuhës dhe Letërsisë, në vitin 1957-1958. Askush nuk mund t’i ndërhyjë një autori lidhur me vlerësimin e veprës së
tij prej atij vetë. Pavarësisht nga njëfarë misteri që ka rrethuar dhe vazhdon të rrethojë vonesën jashtëzakonisht të gjatë të publikimit të kësaj vepre prej vetë Kadaresë, ajo përbën, në vetvete, një kureshtje të veçantë për lexuesit e tij, e sidomos për studiuesit dhe hulumtuesit e letërsisë. Romani shoqërohet me një bisedë me autorin dhe komente nga shkrimtarja Viola Isufaj.

Ismail Kadare, para se ta shkruante këtë roman, kishte botuar dy përmbledhje poetike. Më 1954 kishte botuar vëllimin me poezi të viteve të gjimnazit “Frymëzimet djaloshare”, ndërsa më 1957 vëllimin “Ëndërrimet”. Në vitin 1964, ai botoi romanin “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, veprën e tij më të njohur, e cila konfirmoi talentin dhe forcën e tij të jashtëzakonshme si shkrimtar. Vitet e fundit Kadare u është rikthyer shkrimeve të hershme. Vetëm një vit më parë, ai botoi përmbledhjen me tregime “Bisedë për brilantët në pasditen e dhjetorit”. Për lexuesin kjo përmbledhje erdhi si një sprovë e rrallë e shkrimit, ku tregimi më i hershëm qëndron krah për krah me atë më të fundit. Si në shfletimin e një albumi, ku i njëjti portret është njëkohësisht identik, por dhe i ndryshëm gjatë rrjedhës së kohës, diçka e përhershme ngulmon të shfaqet në secilin tregim apo novelë. “Mjegullat e Tiranës” është romani më i ri i shkrimtarit, ai bëhet më interesant për lexuesin dhe për faktin që e ka shkruar në një moshë shumë të re. Në dorëshkrimin origjinal ai e kishte quajtur atë “Dashuria e dytë”. Në qendër të romanit është një histori dashurie në Tiranën e pas viteve ‘50.

Shkrimtari vlerësohet nga Unioni i Gazetarëve për kontributin e dhënë me shkrimet e tij në emancipimin e shoqërisë

QSUT HospitaPoeti dhe shkrimtari i njohur Dritëro Agolli është nderuar për herë të parë me një çmim si publicist. Në emër të komunitetit të gazetarëve, si Unioni i Gazetarëve Shqiptarë, Shoqata e Gazetarëve Profesionistë të Shqipërisë, Lidhja e Gazetarëve të Shqipërisë si dhe Forumi i Mediave të Lira, atij iu akordua çmimi “Pena e Artë, Mjeshtër i Madh i Gazetarisë”, në një event të organizuar nga Unioni i Gazetarëve Shqiptarë. Ky çmim jepet pak kohë pas dhënies së çmimit letrar “Carlo Levi” në Itali.

“Personalitet i papërsëritshëm i gazetarisë dhe publicistikës shqiptare. Kontribuues madhor në shtypin e shkruar shqiptar për dekada me radhë. Sjellës i një kulture shkrimore të re dhe pasurues i mendimtarisë publicistike në hapësirën kombëtare. Lëvrues i zhanreve të ndryshme në gazetarinë e shkruar dhe një ndër eseistët më të spikatur të shtypit shqiptar në 50 vjetët e fundit”, thuhet në motivacionin e këtij çmimi. Dritëro Agolli është personaliteti që përfaqëson njëherësh një shkrimtar të shquar dhe një gazetar e publicist të shquar. Me kontributin e vet dhe punën dhjetravjeçare si gazetar dhe publicist, Dritëro Agolli ndikoi në emancipimin e shoqërisë dhe në mënyrë të veçantë të komunitetit të gazetarëve shqiptarë. “Vepra e tij publicistike përbën një fond dhe përvojë themeltare për gazetarinë dhe mendimtarinë publicistike shqiptare në kohë”, citohej ndër të tjerash në motivacionin akorduar Dritëro Agollit, e dorëzuar mbesës së tij Ana Agolli nga Kryetari i Kuvendit të Shqipërisë, Ilir Meta. “Jam këtu për të plotpushtetshmin gjysh” e nisi fjalën mbesa e shkrimtarit Ana Agolli, duke iu referuar poezisë me titullin “I plotpushtetshmi” që ai ia kushton mbesës.

Kjo ishte edhe dëshira e të madhit Dritëro që mbesës së tij të dashur t’i përcillej ky çmim. Publicistika e Agollit nuk ka reshtur për dekada me radhë. Në parathënien e librit “Teshtimat e lirisë, ku përfshihet një pjesë e madhe e publicistikës dhe memuaristikës së Dritëro Agollit, shkruhet ndër të tjera: “Jo rrallë artikujt apo intervistat e shkruara, në një stil të mbrujtur në një frymë polemiste që i ngjan atij të Fan Nolit dhe Faik Konicës, kanë luajtur rol emancipues në shtypin shqiptar nëpërmjet piketave që kanë vendosur në rrugën e këtij shtypi. Gazetarët, të majtë apo të djathtë, kanë hyrë në shumë raste në debat me Dritëroin, të qetë apo të ashpër, dhe kjo pa dyshim ka nxitur ecjen dhe zhvillimin e shtypit shqiptar. Dritëroi ishte elastik dhe kishte pragmatizmimin e nevojshëm për një politikan dhe të pazakontë për shumë kolegë të tij të vjetër, por edhe të rinj. Ai shpesh korrigjonte pozicionet e mëparshme për shkak të evoluimit të situatave dhe këtu e ndihmonte sensi i tij i drejtë i orientimit”. Gjatë ceremonisë ku Agolli u nderua me “Pendën e Artë” u ndanë çmimet “Vangjush Gambeta” për gazetarinë ekonomike. Me këtë çmim u vlerësuan gazetarët Alban Beqaj, Teuta Shamku, Kreshnik Martini dhe Zekirja Shabani. Çmimi i Karrierës iu akordua Filip Çakulit me motivacionin “Një personalitet i fuqishëm në gazetarinë shqiptare në disa dekada”. Përfaqësues më i shquar i kurajës gazetareske në periudhën e tranzicionit postkomunist shqiptar, si dhe drejtues më i guximshëm i emisionit më të suksesshëm investigativ “Fiks Fare” në 10 vitet e fundit. Me këtë çmim është nderuar dhe gazetarja Tefta Radi me motivacionin “Spikere e modelit të shkëlqyer komunikues në ekranin publik shqiptar dhe profesioniste që ka ndikuar mbi gjeneratat e reja të moderimit televiziv shqiptar gjatë 30 viteve të fundit”.

Çmimi “Vangjush Gambeta”, u dha për herë të parë në vitin 2009, një vit pas ndarjes nga jeta të gazetarit të mirënjohur, për tre gazetarë të ekranit, radios dhe shtypit të shkruar. Vangjush Gambeta ka pasur një rol aktiv në shtypin shqiptar, si gazetar dhe publicist, ndërsa midis viteve 1956-1975 ai drejtoi sektorin ekonomik të gazetës “Zëri i Popullit”, ku më vonë shërbeu edhe si zëvendëskryeredaktor. Paralelisht, ai ishte pedagog i ekonomisë në Universitetin e Tiranës, ndërsa për shkak të qëndrimeve të tij liberale dhe frymës perëndimore, u internua për 15 vite duke e mbyllur karrierën në vitin 1975, ndërsa në vitin 1990, ai ishte bashkëthemelues i Partisë Republikane si dhe drejtues i saj.

Libri i ri: Nga një projekt i shkollës së gjuhëve të huaja “Asim Vokshi” deri tek formatimi i një libri interesant për shkrimtarët nga Fiona Kopali

Dritero me autoren e libritNë fillim ishte një ide e mësuesit të tyre të letërsisë, Arshin Xhezo, që nxënësit të krijonin një album për shkrimtarët. Natyrisht, pas kësaj, erdhi entuziazmi i takimit me shkrimtarët. Ekipi i “albumit” punoi me shumë pasion për ta realizuar këtë projekt, duke intervistuar njerëzit e famshëm të letrave shqipe, duke incizuar zërat, duke mbledhur relike, foto, dorëshkrime apo autografe të tyre, madje edhe përmes imazheve filmike.

Por protagonistja e kësaj nisme, Fiona Kopali, tashmë studente për jurisprudencë, synoi që ky projekt të shndërrohej në libër si një dëshmi publike jo vetëm e asaj që bënë shokët dhe shoqet e saj dikur, por duke i dhënë nismës dhe projektit vlera e prurje të reja. Pas shumë muaj pune, kërkimi dhe pasurimi të projektit fillestar, më në fund libri u formatua në përmasat që është publikuar sot. Një numër shkrimtarësh dhe njerëz të letrave shqipe si Faik Konica, Fan Noli, Gjergj Fishta, Ismail Kadare, Dritëro Agolli, Xhevahir Spahiu, Luljeta Lleshanaku, Matteo Mandalà, Shaban Sinani  por edhe përfaqësues të letërsisë botërore si Ernest Heminguej, Gabriel Garsìa Markez, Rudyard Kipling u bënë pjesë e këtij albumi përmes relikeve si fotove, shkrimit të dorës apo intervistave të tyre me autoren. Ja, një fragment nga përshkrimi i takimit me Kadarenë në shtëpinë e tij:

ballina new fiona“…Ju jeni gjimnaziste, ë? Po, tek “Gjuhët e huaja”. Nxënësve u ka rënë ca interesi për të studiuar gjuhë të huaja. Në Shqipëri dëgjoj kudo: “ka rënë, ka rënë…”. Çfarë është ngritur në Shqipëri?! Epo, i thamë, nxënësit nuk njohin vargjet e Poradecit, por dinë përmendësh këngë mediokre. Kjo është një dukuri e njohur botërore, por është për të ardhur keq. Brezi i ri po helmohet nga ky bombardim. I takon atij ta ndryshojë këtë Shqipëri. Nga ky brez pritet. Por, kur ky ushqehet me banalitete…     I treguam edhe idenë për t’i përmbledhur në një libër intervistat, dhe ai shprehu dëshirën që kjo intervistë të mos botohej në ndonjë gazetë. “Më kuptoni, besoj. I kam shmangur të gjitha intervistat. Në librin që keni në plan, po”. Në momentin që po shkruante autografin mbi librin tim, po lëvizte dorën mbi fletën e librit, sikur nuk dinte çfarë të shkruante. “Dëgjo, Bujar”,-iu drejtua botuesit të tij: “Për Fjonën” apo “Për Fiona”-n?… Uf! Përfundimisht e shkroi: “Për Fionën, kujtim nga Ismail Kadare, 21.4.2010”.

Por një nga gjetjet më interesante në libër është zbulimi i jetës së poetit Xhevahir Spahiu në një moment delikat, kur u kritikua nga Enver Hoxha për prirjet “moderniste”. Në libër publikohet me këtë rast një dokument antologjik për raportet e shkrimtarit me diktaturën, hartuar nga policia e fshehtë e asaj kohe. Është fjala për të famshmin “simpozium shkencor me temë: Klasikët e marksizëm-leninizmit dhe rakia”, i formuluar si shaka e hidhur e poetit për ideologjinë totalitare. Në një copë letër, Xhevo kishte shkruar: “Simpozium për rakinë”, dhe rreshtoheshin disa “tema” e “kumtesa”, si : 1) Ç’kanë thënë klasikët e Marksizëm-leninizmit për rakinë; 2) Lufta kundër ideologjisë borgjeze që nënvlerëson rolin e rakisë në revolucion… 3) Etimologjia e fjalëve “raki” e “zamzane”; 4)Recitim nga Omer Khajami…; 5) Vërejtje mbi projekt buxhetin e rrethit; … 6) Përshëndetje e pionierëve…; 7) Detyrat e kontrollit punëtor për zbatimin e detyrave…”.

Ja, faqe e parë e dokumentit autentik, i cili botohet i plotë në libër:

dokumenti i MPB per Xhevon f. 1

NGA: FATMIRA NIKOLLI

Fatos KongoliËshtë një tregim tragjikisht i bukur. Një autor me vlerë për t’u lexuar e për ta dëgjuar”.

Kështu shkruan Ricardo Martínez në një shkrim të fillimprillit në revistën spanjolle “Revista de Letras” për romanin e sapobotuar në Madrid, “I humburi”, të Fatos Kongolit. Ai e nis artikullin e tij kritik me fjalët: “Duke filluar që nga fakti që ky tekst i mrekullueshëm ka shumë tragjedi në kuptimin grek të fjalës, libri përcjell një të keqe që të përndjek. Njeriu, sa i takon dobësisë që ka përballë asaj fuqie (atëkohë shteti totalitar), i ndodh që si lexues të ndjejë bezdi ta lërë librin nga dora, dhe pse e ka të vështirë të vazhdojë të mësojë historinë që është thënë në të”.

Mijëra shqiptarë që ikin nga vendi në marsin e vitit 1991. Një arratisje, sa nga rreziku i persekutimit policor, aq edhe nga një regjim totalitar që po shembet duke lënë pas gjurmë të thella. Shenjat e sundimit të dhunës, janë të gjalla në çdo qoshe, duke ndjellë, sa frikë nga e kaluara, gjithaq edhe një lumturi boshe e të paqartë për të ardhmen. Ky është sfondi i romanit “I humburi” të Fatos Kongolit, përkthyer e botuar në Spanjë këto ditë. Në qendër të tij është Thesar Lumi, banor në një nga qytezat pranë kryeqytetit. Vendos të shkojë me anije nga Durrësi drejt Italisë, veçse në çastin e fundit ndërron mendje dhe zbret. “I humburi”, është i pari në ciklin e romanëve të shkruar prej Kongolit në fillimvitet ’90, e një ndër ata libra që do të shënonin një sukses të jashtëzakonshëm brenda dhe jashtë vendit.

Kritika
Kritiku e vlerëson autorin shqiptar kur thotë se: “Libri nxjerr në pah edhe një herë (sidomos në këtë rast) mundësinë e jetës që është në gjendje të na prezantojë Fatos Kongoli me një realizëm të tillë bindës, edhe pse bëhet fjalë për copëza imagjinate”. “Ndoshta, – sugjeron ai, – sepse në to është gjithmonë një rrymë e fshehur dhimbjeje: sidomos një burrë apo një grua humbëse… Dikujt i dalin atributet, duke e ditur se sa josh dhimbja në një roman”. Por revista e letërsisë vlerëson edhe faktin që në të njëjtën kohë, autori jep edhe dhuratën e shëlbimit. Duke e njohur vlerën e dinjitetit njerëzor, shkrimtari e bën atë shumë qartë.

“Besoj, si lexues, se sekreti ka të bëjë me faktin që romani i referohet njeriut dhe fuqisë së madhe të gruas, edhe pse janë qenie që ndihen bosh për shkak të regjimit socio-politik që është vendosur. Lexuesi i vëmendshëm vëren se autori e përdor realizmin humbës, si një ankesë kundër doktrinës, sepse, thellë, ai tregon se qëllimi është të shpërfaqet kontrasti midis së mirës dhe së keqes, për të reflektuar se e keqja mbaron e më tej triumfon e mira”, – shkruan Ricardo Martínez në “Revista de Letras”. Kritiku vlerëson shumë një pasazh: atë ku protagonisti (një farë Thesar Lumi) ka mundësinë që të përdorë thikën për të vrarë armikun e tij, por ndërsa e mendon këtë, kupton që kështu “do të ishte tamam sikur t’i jepte fund edhe jetës së vet, sepse edhe ai vetë do të vritej më pas”.

Revista spanjolle shënon se kështu humbësi në fund do të jetë shtypës. Krenaria dhe vullneti, ndjenja e fortë e një koncepti shumë ose pak të qartë të lirisë, do të vijnë me vlerën që meritojnë: ai që ka duruar poshtërimin e fuqishëm, ai që i ka rezistuar vetmisë së ashpër do të fitojë…

“Shihet qartë prania e vazhdueshme e seksit dhe alkoolit, që janë si një mënyrë për t’iu kundërvënë një jete të hidhur. E po ashtu, si për çudi nuk mungon as ironia e as buzëqeshja (nëse ende keni humor, jeni ende mirë)”, -shkruan media spanjolle, duke shtuar se “kështu, lexuesi vjen në përfundimin se ky autor, fatkeqësia e të cilit është siç ka thënë ai, se ka lindur në një vend me regjim totalitar (vendlindja e tij është Shqipëria), merr më në fund një dhuratë: idenë e drejtësisë dhe shpresën”. Protagonisti, një ditë, ndërsa gjendet në bordin e anijes që do ta çojë larg nga shtypja, larg nga vendi i tij, nga padrejtësitë dhe dhuna që gjeneron fuqi të lirë irracionale në mjedisin e vet, vendos të zbarkojë në momentin e fundit. (“Bëre mirë që nuk ike, që nuk u largove. Bëre mirë… mirë”, i thotë e ëma, që nuk është e vetëdijshme se cilat kanë qenë vuajtjet e tij).

“E pra, në fund, Xhoda, i ‘çmenduri’ që ka mëshirë, nuk sulmon. Dhe kështu, përfaqësimi i së keqes hipotetike do të shfaqet përsëri duke lëvizur në drejtim të daljes së varrezave. Dhe ai mendon apo dëshiron të mendojë: ‘Unë nuk mund të them nëse ishin lot ata që binin nga sytë tuaj apo pika vese’.

Të ikim? Nga se duhet të ikim? Çdo gjë duket se na sugjeron se për të ecur para na duhet të ndërtojmë mbi të shkuarën një jetë dinjitoze. Dhe kjo i jep lexuesit një avantazh të rrallë, të bukur dhe të saktë: vlerësimin e vetes, të lirisë dhe të së ardhmes”, përfundon shkrimi i Ricardo Martínez në “Revista de Letras”.

Autori
I pyetur nga “GSH” kur libri u botua në Madrid, se pse shoqëria e lexuesi spanjoll kanë interes për letërsinë tonë, Kongoli, pasi ngurroi, qe shprehur se “Spanja ka interes për letërsinë shqipe, ashtu si edhe për letërsinë e vendeve të tjera të Europës Lindore. Në përgjithësi, Perëndimit i intereson letërsia që u shkrua përkarshi tij”. Sipas tij, parë në këtë prizëm, vendet e Evropës Perëndimore kanë interes për letërsinë e vendeve të vogla, e sidomos letërsinë e rajonit tonë. Shkrimtari, i pyetur nëse interesi në këtë rast është vetëm për letërsinë e Lindjes, apo është në fakt për veprën e dalë prej penës së tij, tregohet tejet modest. Një nga cilësitë e Kongolit njeri e shkrimtar, është padyshim modestia. Mbase pikërisht për këtë, lexuesi e publiku, e do edhe më shumë.

(d.b/GazetaShqiptare/BalkanWeb)

Autor: Giovanni Maddalena (Gazeta SHQIP)

Një miku im i mirë shqiptaro-armen me dhuroi në muajin mars dy libra të Ismail Kadaresë, “Kështjella” dhe “Dantja i pashmangshëm”, drama prej rrethimit osman të një kalaje shqiptare dhe historia e pritjes së Dantes në Shqipëri. Për një nga ato rastet e jetës që jam i sigurt se do t’i pëlqenin autorit, e lexova librin e parë në anglisht ndërsa isha në New York në muajin prill dhe të dytin në frëngjisht, në bregun tjetër të Adriatikut, në qytetin e vogël e të shkëlqyer të Termolit, ku jetoj prej disa vitesh. Ky gërshetim gjuhësh, qytetesh, historish dhe detesh, kanë të bëjnë me poetikën joshëse të Kadaresë që dy librat më përcollën dhe mbase, ky është tingulli më i mprehtë i interesit dhe i mallit që të frymëzon Kadare. Arsyeve që sollën lindjen e njërit dhe tjetrit, u kushtohet ky shkrim. Nisim nga malli.

Mendoj se kemi të bëjmë me një mall të dyfishtë që lidhet me historitë dhe vendet. “Dante” i Kadaresë nuk është një shtjellim, nuk është një ese, nuk është shpikje. Është një histori dashurie dhe urrejtje, gati një roman pasional, mbi Danten dhe Shqipërinë. Dhe romani mbi rrethimin shqiptar, është përsëri një histori dashurie dhe urrejtjeje, përsëri një pasion, mbi Perandorinë Osmane dhe Shqipërinë.

Pazolini kishte zakon të thoshte se çdo njeri shkruan të njëjtin libër dhe luan gjithnjë të njëjtin film. Ka shumë vërtetësi në këtë shprehje: secili nga ne ka një bërthamë të tijën, një tingull zotërues, dhe sa më shumë ky tingull i përket gjithësisë, aq më shumë ia del t’u flasë të gjithëve.

 

Tingulli zotërues i Kadaresë, të paktën ashtu si e zbulova unë, neofit i mahnitur pas tij, mund të paraqitet me vargjet e poetit Rebora:
Oh, për njeriun të bëhet i fuqishëm

Qartësi e pashmangshme e së vërtetës

thure thure me penjtë e tu pëlhurën

dhe vulose në cohë historinë

por fatin Zoti shkruan përjetësisht:

kështu qorr dhe i panxënë,

Mes vdekjes dhe vdekjes,

ndiej tingullin e poshtër ikanak,

Edhe unë do të të kem bërë, edhe unë.

Ai është gjithnjë një diferencë potenciali mes vogëlsisë apo vuajtjes së jetës dhe fatit të madh për të cilin ndiejmë se jemi krijuar. Por malli i Kadaresë është dashuri. Nuk është pabesia mendjengritur e dijetarëve racionalistë për të cilët gjithçka duhet shtjelluar me përdorimin deduktiv të arsyes, universale ama pa përkatësi, për të gjithë, por pa lidhje me kohën. Dhe nuk është cinizmi ose nihilizmi i atij që mendon se fati nuk ekziston.

Kadare në fakt flet gjithnjë për fatin, qoftë kur shkruan për Shqipërinë, për Danten apo osmanët. Është misteri i këtij fati nga i cili lind kjo diferencë potenciali mbi të cilën shtohet malli: ndiejmë se jemi krijuar për lumturinë dhe për një madhështi, por këto nuk duket se po përjetohen në historinë tonë. E ndiejmë se jemi bërë për lumturinë dhe e ndiejmë mbi të gjitha nëpërmjet vendeve dhe personave që duam.

Në fakt lumturia është gjithnjë e veçantë, e lidhur me fytyra dhe shëmbëlltyra, me gjuhë e zakone. Lumturia duhet të kalojë përmes një lloj shkëmbi dhe një lloj gjuhe dhe duhet të jetë e lidhur me atë fytyrë gruaje aq të dashur, me atë bir fatkeq, por të dëshiruar në të njëjtën kohë. Nuk ekziston lumturia për të gjithë të tjerët nëse nuk lind madje vetëm për dikë, këtë kam mundur të kuptoj. E megjithatë, kjo jetë duket se gjithnjë e shtyn çastin në të cilin madhështia do të vijë, lumturia do të përmbushet.

Përmbushja duket e pamundur dhe ndonjëherë dëshpërimisht në mungesë ose e pamundur fare, ashtu si kthimi i Dantes në Firencen e tij, ashtu si liria e gjuhës dhe e popullit shqiptar nga osmanët o nga pushteti komunist, ashtu si bashkimi i shumë jetëve të thyera nga një emigracion i dëshpëruar.

Jeta është bërë për të qenë e lumtur, kurse, shpesh fati të bie kokës i ankthshëm dhe deri kërcënues. Ose edhe më keq, mospërfillës, ashtu si qielli që Tursun Pashai vështron, përpara veprimit të dëshpëruar vetëvrasës. Por Kadare nuk mendon se pakuptueshmëria dhe dhimbja që shkakton fati nënkupton tërheqjen nga dëshirat, dhe as nga lodhja që kjo dëshirë mbart: personazhet e tij, të shpikur a historikë, e përjetojnë dëshirën e përmbushjes së këtij fati dhe vonesën e përmbushjes së tij. E përjetojnë në mënyra të ndryshme, osmanë e të krishterë, por fati, qoftë larg o afër, është synimi i secilit.

Për Kadarenë nuk ka dyshim: brenda historisë, duke filluar nga ajo e dheut të tij, e popullit të tij, e gjuhës së tij. Kadare tregon se një poet i madh është gjithmonë “një i gjallë mes të vdekurish” dhe që i gjalli ka një atdhe, një shëmbëlltyrë dhe një gjuhë të cilave u përket me gjithë vetveten. Nuk ka Dante pa Firencen dhe italishten dhe nuk ka Kadare pa Shqipërinë.

Duket një parim i veçantë ndërsa është fillimi i një përgjithshmërie të vërtetë, shumë e ndryshme nga ajo iluministe. Sa më shumë njeriu i përket dikujt dhe diçkaje dhe e di cila është dashuria zotëruese e jetës së tij, aq më shumë është i aftë të lexojë e të kuptojë të tjerët, të jetojë nën çdo qiell e në çdo lloj gjendje: është si atëherë kur di për kë lufton dhe nuk ke frikë të nisesh. Kështu, fati i Kadaresë nuk është fati i errët e i përgjithshëm që zotëron filozofinë e ushtarëve myslimanë që kanë rrethuar kështjellën shqiptare, por është ideali me të cilin liria e njeriut bashkëpunon edhe kur gjendet në mërgim si Dante i shkretë, edhe në burgun e Pound apo të Koliqit, madje dhe në ferrin e komunizmit.

Në fakt, ideali vonon të realizohet dhe disa vende, si Shqipëria, paraqiten si dëshmitarë të një martirizimi të pafund. Por Kadare nuk mendon se martirizimi është i kotë ose dëshpërues, ai vuan trishtimin, por pa dëshpërim. Ndërthurja e ngjarjeve quhet histori dhe në shkrimin e fatit në përjetësi është Zoti. Jemi ne njërezit që luftojmë për të bërë historinë madje edhe kur duket se gjithçka përfundon keq; por rrugës ka kthesa të papritura e fatmira, dhe në fund duket, sikur dhe thotë Kadare, të gjitha këto sakrificat tona mund të kenë një domethënie të mirë, shenjat e së cilës janë ato kthesat e vogla fatsjellëse.

E ja ku lind interesi. Domethënia e historisë, e thurjes dhe e shkrimit të fatit, luhet në zemrën e secilit person, është një histori detajesh, sepse te detajet shihet madhështia dhe vogëlsia, lufta për fatin ose dorëzimi ndaj tij. Zemrat e njerëzve nga ky pikëvështrim janë të një soji, pa dallim gjuhe, dere, prejardhjeje. Historia luhet në mendjen fataliste të Tursun Pashait, në krye të një ushtrie të pafund në dialogët e grave të haremit, të shkathëta e të trembura, te Dante i madh apo te i madhërishmi Kastriot, si dhe te prostituta e emigruar në Milano. Interesi lind, sepse problemi i ndërlidhjes mes jetës dhe idealit, fati pra, është i njëjtë për të gjithë, edhe për lexuesin e fundit, kudo që të ndodhet.

Pikërisht kjo nuk do të thotë që lexuesit janë njësi të izoluara dhe të paprekura nga çështja. Mirëkuptimi i një autori si Dante ose i një ngjarjeje si ajo e luftës me osmanët është përsëri i lidhur me një fenomen të veçantë, atë të një populli. Njësitë ndërtojnë një popull kur ndodh bashkandarja e temave, e pyetjeve, e mundimeve për t’iu përgjigjur. Dhe historitë e popujve, siç vërteton pritja e Dantes në tokën shqiptare, janë edhe histori miqësie midis popujve. Të gjithë popujt detarë, e aq më tepër të këtij deti, e kuptojnë kthimin në shtëpi të Uliksit, lotët e emigrantit ose të mërgimtarit, vdekjen e papritur, mbizotëruese dhe të pashpjegueshme, që vetëm deti e mali dinë të japin.

Kadare e ndriçon afërsinë e shkëlqyer të përrallave popullore – me rrëfenjat dhe porositë e tyre – me ngjarjen e përkryer të Dantes mbi tre botët qiellore, bashkandarjen e thellë midis pyetjeve të vogla e të mëdha që përbëjnë jetën e secilit prej nesh, që jemi të përzgjedhurit për të rënë në harresë dhe të vargjeve që përgjithmonë do të bëjnë të pavdekshëm personazhet danteske. Pikërisht këto të fundit, përfaqësojnë ndoshta rrethanën më joshëse të gërshetimit të fatit me historinë e përditshme, të madhështisë së ndjesisë sonë e të vogëlsive të historive tona që Kadareja shtron duke përzier fjalitë e Dantes me zërat tanë të shkretë prej detarësh: “çfarë ndodh në Romë, luftë a paqe? U nisëm nga Durrësi dhe u mbytëm në kanalin e Otrantos. Kujtohu për mua që jam Pia. Siena më bëri, Maremma me shpërbëri 1. Ndiz një qiri për mua në varrezat e Rmait. E dhashë shpirtin duke thirrur emrin e Shën Mërisë”. Janë historitë tona të vogla që ndërtojnë historinë e madhe, ajo traditë për të cilën të luftosh për një kështjellë a për mësimin e një gjuhe nuk është e padobishme edhe nëse fitorja nuk do zgjasë; dhe të përcjellësh vargjet e Dantes është themeltare edhe nëse përfitimi nuk do shihet. Ashtu si shqiponjat mbi shkëmbinjtë e Shqipërisë, vepra e Kadaresë dallon horizontin e largët në detajin më të imtë e të errët. Por horizonti nuk qëndron pa imtësitë dhe anasjelltas. Në ndërthurje gjendet historia dhe në shkrimin e fatit është Zoti.

1. Pia: Komedia Hyjnore, kënga V e Purgatorit. Personazh nga Siena, Pia de’ Tolomei, gruaja e Nello d’Inghirano dei Pannocchieschi, që e vret në rrethana të mistershme në kështjellën Pietra, në Maremma.

Autori

Autori i shkrimit që do të botohet në gazetën “L’osservatore romano” është doktor shkencash dhe profesor në Universitetin e Molizës.