Tags Posts tagged with "Letërsia shqipe"

Letërsia shqipe

Xhevahir Spahiu/ Në 70-vjetorin e lindjes/ Një udhëtim në jetën e një prej përfaqësuesve më të mirë të poezisë shqipe të këtij shekulli. Më shumë se 40 vjet krijimtari, Spahiu vazhdon të shkruajë duke besuar në gjuhën e vargjeve. Dje u prezantuan dhe dy vëllime të përzgjedhura nga krijimtaria  e tij, shoqëruar me shënime të autorit. Historia e poezisë “Jetë”, e cila u botua për herë të parë në revistën “Nëntori”, ku gjejmë këtë shënim: “Më 9 janar 1973, kreu i atëhershëm i shtetit, e kritikoi publikisht autorin e poezisë për ndikime nga filozofia ekzistencialiste e Sartrit. Kjo e detyroi poetin ta tërheqë dorëshkrimin e librit “Bota ku eci”, i cili u botua pas pesë vjetësh, i plotësuar pa poezinë në fjalë”.

Xhevahir Spahiu (2)“Të mbaj në duar, dashuria ime/ Krijesë prej qelqi/ me shkëndijime yjesh/ Kam frikë/Kam frikë se mos më bie dhe/ thyhesh”. I veshur me pardesynë e bardhë, syzet që i dalloheshin në portretin që e jep imtësisht atë lidhjen e tij të thellë me letrat, e shihje gjithnjë me një libër në dorë në barin e ish-Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Kjo godinë që deri pak muaj më parë ishte shndërruar në Ministrinë e Kulturës, mban një pjesë të mirë të jetës jo vetëm të Xhevahir Spahiut, por të një plejade të tërë shkrimtarësh dhe poetësh që krijimtarinë e tyre nisën ta shkruanin pas viteve ’60. Pas viteve ’90-të, bari në oborrin e kësaj godine nuk e kishte humbur ende atë ankthin e së shkuarës. Ndërtesa nga jashtë të jepte të njëjtën ndjesi që u kishte thënë për gati gjysmëshekulli shkrimtarëve dhe artistëve, që e shihnin atë si tempullin që do të certifikonte përgjithmonë krijimtarinë e tyre. Në bar, bisedat e së shkuarës vazhdonin të ndiheshin nga një tavolinë në tjetrën, përplasje miqsh, inate të vjetra dhe dëshirë për ta pushtuar atë godinë që dalëngadalë po shuhej përgjithmonë.xhevahir_spahiu-284x300 Në këtë atmosferë dualizimi me të shkuarën, poeti shfaqej i heshtur, me poezitë e tij gjithnjë në xhep, dhe pasionin për të mbështetur çdo të ri që donte të ecte në rrugën e letrave. Poeti e dinte se gjithë ajo histori, që shpesh mund ta kishte trazuar brenda asaj ndërtese do të mbetej përgjithmonë tek ai, si pjesë e një rrugëtimi historik, që ai bashkë me të tjerë bënë në letrat shqipe para viteve ’90. Xhevahir Spahiu ngjiti shkallët e ish-Lidhjes për t’u bërë Sekretar i Përgjithshëm i saj në vitin 1993, gati 23 vjet pas botimit të librit të tij të parë me poezi “Mëngjes sirenash”. Të qenët i talentuar, dhe një poet lirik do t’i kushtonte jo pak djaloshit të ri nga Skrapari, të cilit do t’i hiqej disa herë e drejta e botimit, për frymë antikonformiste. Pas botimit të vëllimit të dytë me poezi “Ti qytet i dashur” më vitin 1973, ai nuk do të botonte për katër vjet rresht, për t’u rikthyer me një libër metaforik si “Vdekja e perëndive” më 1977. Të trazuara do të ishin dhe fillimi i viteve ’90-të për Spahiun, që vazhdonte ta shihte poezinë të shkëputur nga sistemi. Ai donte të shkruante atë ndjenjë që endej brenda tij, sa herë vesa e mëngjesit, apo mbrëmja i kujtonte një orë të bukur lumturie. Pas përfundimit të studimeve për letërsi, ai nis punën si gazetar në gazetën “Zëri i Popullit”, por shpirti antikonformist i poetit do ta bënte të jetonte shumë pak në një punë të tillë. Pas ndërtesës së “Zërit të Popullit” atë e pret puna në minierën e Valiasit. E njëjta gjë ndodh dhe me rikthimin sërish në Tiranë për të punuar në revistën “Nëntori”. Vetëm pak kohë më pas e heqin sërish për ta çuar mësues të thjeshtë në shkollat e natës. Poeti nuk po mundte ta kuptonte fijen e hollë që ndante vargjet e tij nga ideologjia. Dhe kur këtë të fundit përpiqej ta fuste në to, sërish poezitë ishin tepër të ndjera. Ai u kthye në një model të të pabindurit ndaj sistemit, gjë të cilën e pagoi me jetën e tij gjithnjë në ndryshim. Por kjo nuk e ndali penën e tij. Ndaj kur pas viteve ’90, ai u emërua si sekretar i Lidhjes së Shkrimtarëve e deshi këtë punë po aq sa vargjet. Nga Valiasi ai e kishte parë gjithnjë Lidhjen si tempullin e vërtetë të vargjeve. Dhe e tillë ishte ajo në sistemin e kaluar, pavarësisht kontekstit politik mbi të cilin funksiononte. Në vitin 1998 Spahiu do të ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, detyrë që e mbajti deri në vitin 2001, viti i cili shënoi dhe rrugën drejt një rënie përfundimtare të rolit të këtij institucioni, që do të ndodhte disa vite më vonë. Gjatë kohës në krye të Lidhjes, ai u përpoq të mbante në të njëjtin standard gazetën historike letrare në vend “Drita”. Me një politikë më të hapur ndaj krijuesve që për vite me radhë u ishte mohuar botimi në këtë organ, Spahiu krijoi një model tjetër të “Dritës”. Në vitin 2002, Spahiu punoi si këshilltar në Ministrinë e Kulturës, më vitin 2003-2006 do të ishte këshilltar i jashtëm për kulturën i Presidentit të Republikës. Prej vitit 2005 do të ishte anëtar i Akademisë së Shkencave. Të qenët i ndjeshëm ndaj çështjeve politike shoqërore që po kalonte vendi, Spahiu ofroi kontributin e tij në çështjet e kulturës, çështje që i njihte aq mirë. Por poezia, ishte ajo që ecte gjithnjë bri tij, për t’u shndërruar në varg sapo merrte stilolapsin dhe shkruante mbi letër. Në vitin 2005 ai botoi përmbledhjen poetike “Udha”. Vargje po aq të ndjera sa vite më parë, duke ruajtur atë kontinuitetin e një poeti të pandryshuar. Me një karrierë gati 40-vjeçare në letrat shqipe, Xhevahir Spahiu është një nga poetët më të mirë që i kanë ardhur vendit në fund të këtij shekulli. Me jetën e thjeshtë që çdo artist ka në këtë vend, ai qëndroi gjithnjë modest përballë asaj çfarë vërtet përfaqësonte. “Eja të vdesim, e dashur/ shpenzimet e varrimit i merr përsipër shteti/ a s’e dëgjove në TV si kryelajm?/ Eja të vdesim/ e dashur/ s’ka rëndësi në rron si rob a zot/ arkivoli është gati/ dy metra vend gjithashtu/ makinë e funeralit/ kurora me lule artificiale: të kuqe, të bardha, blu/ Eja të vdesim, e dashur/ ç’na duhet kjo jetë/e rëndësishme është të vdesësh si zotni/ mbylle TV-në/ të vdesim qysh tani”, shkruan ai në një poezi të viteve të fundit. Vargje ku ndihet shqetësimi i tij për brerjen morale të shoqërisë vitet e fundit. “Do të vdes/ do të vdes i mbytur në borxhe/ s’është asgjë mbytja në lum a në dhomat e gazit/ I kam borxhe nënës që s’ia ngrita varrin/ i kam borxhe lisit që s’ia hodha pjergullën/ i kam borxhe dashurisë që ia vodha të dielën/ i kam borxhe krimit që s’i vura emër/ Do të vdes…”, shkruante ai në një tjetër poezi vitet e fundit. Përmes vargjeve, poetët parandiejnë të ardhmen dhe nëse lexon vargjet e Spahiut duket sikur ai ka parandier një përballje të fortë mes tij dhe vdekjes, përballje që duket se e ka fituar. Disa vite më parë, ai kaloi një periudhë të vështirë me shëndetin. Kjo gjë e ka bërë më të heshtur, por nuk ka mundur ta largojë nga e shkruara, ajo që gjithnjë ka dashur më shumë. Dje ishte 70-vjetori i lindjes së tij. Një përvjetor i rëndësishëm për letrat shqipe, që nuk mjaftojnë disa shkrime për të vlerësuar kontributin e tij në historinë tonë letrare. “Tani që jam gjallë, vjen poezia tek unë, nesër kur s’do të jem, do të shkoj unë te poezia ime. Nëse kam bërë diçka, nëse nga dhjetë marrëzira, që thotë njeriu brenda ditës, kam thënë një fjalë të mirë, kjo nuk është pak, ka të tjerë që mendojnë apo pandehin se nga dhjetë fjalë që thonë, njëzet i kanë të përndritura”, do të shprehej poeti në një intervistë disa vite më parë. Dje “Poeteka” e kujtoi përmes një mbrëmje në Teatrin e Metropolit poetin, po kështu dhe Akademia e Shkencave. Bashkë me orën me poezi kushtuar poetit, u prezantua dhe 50 vjet krijimtari e tij e përzgjedhur në dy vëllime. Dy librat janë quajtur “UDHA I” dhe “UDHA II”, dhe janë botim i plotësuar me krijimtari të re, me shënime të rëndësishme bibliofilike për jetëshkrimin e autorit dhe fatin e veprës së tij, të tilla si ai që lidhet me poezinë “Jetë”, e cila u botua për herë të parë në revistën “Nëntori”, ku gjejmë këtë shënim: “Më 9 janar 1973, kreu i atëhershëm i shtetit, e kritikoi publikisht autorin e poezisë për ndikime nga filozofia ekzistencialiste e Sartrit. Kjo e detyroi poetin ta tërheqë dorëshkrimin e librit -“Bota ku eci” – i cili u botua pas pesë vjetësh, i plotësuar pa poezinë në fjalë”. Një ndër shënimet me interes është edhe ai që bën fjalë për vëllimin poetik “Zgjimi i thellësive”, të cilit iu ndalua shpërndarja, u hoq nga qarkullimi dhe u bë karton. Të tilla shënime nuk janë dokumente për të plotësuar kujtesën apo kërshërinë e lexuesit, por vihen gjithashtu në shërbim të një historiografie më të vëmendshme në interpretime ndaj fakteve letrare. Mbajtja e shënimeve ka qenë një ves i bukur për poetin, po aq sa dhe hedhja në letër e vargjeve. Sot ato janë dëshmi e një kohe që poeti me shpirtin e tillë s’mund ta gjykojë, por thjesht na lë ta vëzhgojmë me gjuhën e shënimeve. Pas viteve ’90 poezia e Spahiut është botuar në gjuhë të ndryshme. Në tetor 2011, në Francë u përurua poezia e Xhevahir Spahiut me vëllimin “Lëshoje drerin, Artemidë”. Spahiu mban urdhrin “Mjeshtër i madh” dhënë nga Presidenti i Republikës, Tiranë 2005; Urdhri “Naim Frashëri” klasi II, 1982, Medalja “Naim Frashëri”, 1972 Medalja e Punës, 1974.

Intervista 

Ilir Ikonomi

Shkrimtari Ismail Kadare ishte para disa ditësh në Izrael, ku iu dorëzua Çmimi i Jerusalemit për veprat që shprehin më mirë idenë e lirisë së individit në shoqëri. Ky çmim jepet në hapje të Panairit Ndërkombëtar të Librit në Jerusalem, ngjarja më e madhe letrare e Izraelit. Në ceremoninë e së dielës ishte edhe Presidenti izraelit. Në një intervistë me telefon nga Parisi me kolegun tonë Ilir Ikonomi, shkrimtari i shquar foli në fillim mbi përshtypjet nga vizita në Izrael.

“Unë kam qenë edhe herë tjetër në Izrael. Më bëri si gjithmonë përshtypje serioziteti i organizimeve të tilla. Ne ndonjëherë na bën përshtypje kjo, ndoshta ngaqë edhe nuk jemi mësuar me një qasje të tillë.”

Ismail KadareNë ceremoninë e çmimit ju zgjodhët të flisnit mes të tjerash për raportet e shkrimtarit me lirinë. Por do të dëshiroja t’ju pyesja për diçka tjetër që gjithashtu lidhet me lirinë. Shqiptarët e Kosovës e fituan lirinë jo shumë kohë më parë. Dhe, në vitet e para, pati kthime në masë të njerëzve për të ndihmuar vendin e tyre të ri. Ndërsa tani shikojmë të kundërtën. Njerëzit po ikin. Si e shpjegoni ju gjithë këtë zhgënjim, ndonëse në liri?

Që të jem i sinqertë, unë nuk jam në gjendje ta shpjegoj plotësisht. Problemet që ka Kosova janë sigurisht probleme reale, të rënda disa herë. Kemi të njëjtat probleme pak a shumë edhe ne, pak a shumë Ballkani, pak a shumë një pjesë e Europës. Por ikja nga vendi nuk është zgjidhje, as ka qenë dhe as do të jetë zgjidhje. Kjo është jo ikje, por një lloj shpërngulje. Mësova me trishtim të jashtëzakonshëm që midis të ikurve këto kohët e fundit janë gjashtë mijë fëmijë shqiptarë të shkollave. Kjo quhet, pra, jo ikje. Ajo nuk justifikohet, nuk përligjet vetëm nga arsyet ekonomike. Kjo është një lloj psikoze, një ligështim moral shumë, shumë, shumë i trishtueshëm. Shpërngulja është një nga format më të rënda gjenocidale, nga format e shfarosjes së një kombi. Ajo çka i detyron ata duhet gjendur, mendoj. Nuk mund të ngrihen duart përpjetë nga askush, duke filluar nga njerëzit që drejtojnë Kosovën, te ne të tjerët të gjithë. Kur them të gjithë, e kam fjalën te Shqipëria vetë, si shoqëri dhe si komb, te Shqipëria si shtet dhe si opinion publik, dhe këtu përfshij edhe veten.

 

Ju flisni shpesh për Europën, si shtëpia e madhe ku shqiptarët kanë vendin e tyre të natyrshëm. E megjithatë, Shqipëria dhe Kosova vazhdojnë të vuajnë mjaft nga probleme të tilla si korrupsioni, varfëria ekonomike, politika e egër, mosfunksionimi i drejtësisë, prania në Parlament i njerëzve të inkriminuar. A janë këto për ju një pengesë serioze për t’u integruar në Europë, apo i shihni si pjesë të zhvillimit?

Të gjitha këto që përmendët ju janë të vërteta, nuk janë të tepruara, por asnjëra prej këtyre arsyeve nuk është e tillë bindëse që të lëkundë qëndrimin shqiptar, strategjinë shqiptare ndaj Europës. Mendoj se kjo duhet të jetë e padiskutueshme. Jo sepse Europa është një lloj feje apo besimi fetar, por sepse është mundësia e vetme që na ka dhënë historia, natyra dhe fati ynë, siç thuhet shkurt. Të gjitha ato incidente që ndodhin dhe do të ndodhin në rrugën e popujve europianë, ballkanikë, në rrugën e popullit shqiptar, nuk janë justifikim për zgjidhje të tilla radikale siç është dorëzimi përpara së keqes. Përkundrazi.

Ju përmendët në Jerusalem çështjen e hapjes së dosjeve në Shqipëri, që e quajtët pjesë të shqyrtimit të ndërgjegjes. Kohët e fundit në Shqipëri përsëri po flitet për këtë temë. Çfarë duhet të ndodhë në politikën shqiptare që ky proces vërtet t’i shërbejë shqyrtimit të ndërgjegjes dhe të mos kthehet në një shfaqje politike?

Ka shumë njerëz që nuk duan që dosjet të hapen, nuk duan që arkivat të hapen. Disa nuk duan me arsye, disa pa arsye. Për shumë njerëz do të ndodhë diçka e madhe, do të detyrohen të struken në këndet e padukshme të shoqërisë. Por le të bëjmë një pyetje: A është e mirë kjo gjë, apo është e keqe? A është e mirë që njerëzit, të cilët kanë qenë përgjegjës të drejtpërdrejtë për një diktaturë të egër, që kanë qenë masha e saj, duart e saj të përgjakura, ose duart e saj të errëta, të tërhiqen në qoshe dhe të mos përzihen në jetën shqiptare? Unë mendoj se nuk ka asnjë të keqe në këtë gjë. Nga hapja e dosjeve vendi nuk humbet gjë. Gjermania e bëri këtë proces me një forcë shumë të madhe, sepse përmasat e së keqes ishin tepër të mëdha, të tmerrshme. E bëri dhe nuk humbi asgjë. Përkundrazi, një nga sekretet, shpjegimet, misteret e zhvillimit të jashtëzakonshëm gjerman sot në Europë është pikërisht ky guxim për të shqyrtuar ndërgjegjen e vet dhe nuk ndodh ndonjë gjëmë, siç thuhet poshtë e përpjetë, me hapjen e këtyre dosjeve. Do të ndodhë vetëm një strukje e së keqes dhe kjo do t’i bëjë mirë kombit shqiptar.

Shkrimtari flet për Agjencinë e Lajmeve AFP, gjatë qëndrimit në Jerusalem

ismail kadareShumë herë është parashikuar si fitues i çmimit “Nobel” për letërsinë, por nuk e ka fituar ende. Dhe romancieri shqiptar, Ismail Kadare, nuk e ka problem nëse nuk ndodh. Emri i tij është përmendur aq shpesh si një laureat i mundshëm i çmimit “Nobel”, saqë në një intervistë që shkrimtari 79-vjeçar i dha AFP-së në frëngjisht, në Jerusalem, tha se “njerëzit mendojnë se e kam fituar tashmë”. Kadare, romancieri dhe poeti më i mirënjohur i Shqipërisë, ishte në qytet për të marrë Çmimin e Jerusalemit për veprën që shpreh dhe paraqet më mirë idenë e lirisë së individit në shoqëri, çmim i cili më parë është fituar nga autorë të tillë si Arthur Miller, Haruki Murakami dhe Ian McEwan. Çmimi jepet në hapjen e Panairit Ndërkombëtar të Librit në Jerusalem, që mbahet çdo dy vjet, dhe është ngjarja më e madhe kulturore e Izraelit, e cila këtë vit ka tërhequr më shumë se 200 botues nga 20 shtete. Ky çmim është një tjetër nderim për këtë autor, veprat e të cilit janë përkthyer në dhjetëra gjuhë dhe i cili konsiderohet si një nga shkrimtarët më të mëdhenj të gjallë në Europë. Lindur në vitin 1936 në qytetin malor të Gjirokastrës, Kadare ka fituar çmime të tjera prestigjioze, përfshirë këtu çmimin e parë “International Man Booker” në vitin 2005. Ai krijoi një modus vivendi jo të lehtë me autoritetet komuniste derisa përpjekjet e tyre për të shfrytëzuar reputacionin e tij, në 1990 e shtynë atë të kërkonte azil në Francë, sipas një biografie të shkurtër në website-n e “Man Booker Prize”. Romani i tij i parë, “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, u botua në 1963 dhe më pas u përkthye në frëngjisht në 1970, duke ndezur interesin europian dhe ndërkombëtar mbi veprën e tij. Që atëherë ai ka shkruar mbi 50 romane, ese dhe përmbledhje tregimesh të shkurtra, midis tyre “Kronikë në gur” (1971) dhe “Pallati i ëndrrave” (1981), me një pjesë të madhe që preknin përvojën e shkuar të shqiptarëve dhe regjimin totalitar që provuan. Për Kadarenë, koncepti i lirisë është një pjesë e lindur e veprës së shkrimtarit. “Kjo është më se e vërtetë. Nëse jeni një shkrimtar profesionist ose normal, në një mënyrë apo tjetrën ju po shkruani në shërbim të lirisë. Të gjithë shkrimtarët e dinë, e kuptojnë ose e ëndërrojnë që vepra e tyre do të jetë në shërbim të lirisë”, i tha Kadare AFP-së. Por ai refuzoi t’i përgjigjej pyetjes mbi lirinë në lidhje me palestinezët që jetojnë në pjesën e aneksuar lindore të Jerusalemit. “Nuk ia kam bërë vetes këtë pyetje. Unë jam shkrimtar. Shkruaj letërsi”, tha Kadare. “Unë vij nga një prej atyre pak shteteve të botës, të cilët i ndihmuan hebrenjtë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Besoj se numri i hebrenjve atje u rrit nga 200 në fillim të luftës në 2000 në fund të saj”. “Populli i ka mbrojtur gjithmonë hebrenjtë, qoftë gjatë periudhës së mbretërisë, komunizmit apo pas tyre. Ja përse nuk e kam menduar këtë problem këtu”, tha Kadare mbi konfliktin për dekada me radhë me palestinezët.

Shkrimtari, i cili prej vitesh jeton në SHBA, rikthehet me një libër të ri

Fatos Kongoli_1Fatos Kongoli e ka zhvendosur vitet e fundit studion e tij të punës në SHBA. Mijëra kilometra larg nga rrugët e Tiranës ku mëngjeseve herët i pëlqente të bënte shëtitje i vetëm, ai hedh në letër histori që vijnë nga këto rrugë. Pas librit “Njeriu më fat” që solli për lexuesin në vitin 2013, këtë muaj shkrimtari vjen për lexuesin me një tjetër roman. Shtëpia botuese “Toena“, e cila boton veprën e Kongolit, ka paralajmëruar që më 10 shkurt do të gjendet në librari romani i tij i ri “Gjemia e mbytur”. Duket që ndjesitë e thella njerëzore janë dhe në këtë libër shqetësimi i shkrimtarit. Gjejmë edhe në këtë libër përshkrime të ndjera të dashurisë që ndien një burrë. Por këto ndjenja kaq të thella shkrimtari i kalon në një dimension më social. Pse njeriu është xhelati më i egër i Njeriut? A ka kuptim ndëshkimi? A ka kuptim katharthisi pas një krimi të kryer me ndërgjegje të qetë? Po ndjesa sa vlerë ka? Po dashuria, ajo e burrit për gruan, e prindit për fëmijën, e njeriut për njeriun, e njeriut për Natyrën është aspiratë apo iluzion? Këto pyetje enden në romanin që pritet të dalë në treg, pyetje që na takojnë me njerëz që i kemi çdo ditë përreth nesh. Fatos Kongoli është një prej autorëve shqiptarë më të njohur pas viteve ’90 i botuar në disa gjuhë të huaja. Gjemia e mbytur Fatos KongoliKrejt ndryshe nga formimi i tij si profesor matematike, ai shpalosi herët prirjet e tij letrare, por që do të binin në sy gjatë ndryshimit të sistemit. Ka punuar për një kohë të gjatë si gazetar letrar dhe redaktor në shtëpinë botuese “Naim Frashëri”. Është autor i një vargu librash. Librat e Kongolit janë botuar në Francë, Itali, Zvicër, Greqi, Gjermani, Poloni, Sllovaki, Bullgari e Serbi, me jehonë në disa nga gazetat dhe revistat më të mëdha europiane si “Le Monde”, “Le Figaro”, “La Stampa”, “Le Temps”, “Le Soir”, “L’Express”, “Magazine Littéraire”, “Der Tagesspiegel”, etj. Është tri herë fitues i çmimit vjetor për librin më të mirë në prozë dhënë nga Ministria e Kulturës (1995, 2000, 2002), si dhe i çmimit “Velia” (2000). Është fitues i çmimit ndërkombëtar “Balkanika”-2002. Është fitues, gjithashtu, i çmimit më të lartë letrar në Shqipëri “Penda e Artë” (2004). Shoqata e Botuesve Shqiptarë e ka vlerësuar me çmimin “Shkrimtari i vitit” për 2006-n, ndërsa romani “Lëkura e qenit”, përkthyer në gjermanisht, u shpall libri i muajit qershor 2006 në Gjermani.

“… Frenimi im nis sapo hapet dera e apartamentit dhe ajo shfaqet përpara meje. Nga shprehja e fytyrës së saj më krijohet përshtypja sikur kam trokitur në derë të gabuar, sikur gruaja me sy të thellë blu, në mëdyshje nëse duhet të më dëbojë apo të më ftojë brenda, në vendim tim ka pritur dikë tjetër. Ajo nuk më dëbon, unë e di këtë. E di prej shumë ditësh. Por përshtypja sikur në vendin tim ajo ka pritur dikë tjetër, nuk më shqitet. Dhe kur më në fund ajo arrin të sajojë një buzëqeshje, më duhet një mundim i madh të shtirem, t’i përgjigjem me të njëjtën buzëqeshje. Kjo nuk më pengon të shkoj pas saj drejt një banaku, ku ulemi përballë njëri-tjetrit, me të vetmin ndërmjetës të aftë për të na mbushur mendjen, qoftë dhe përkohësisht, se as ajo nuk priste dikë tjetër, as unë nuk kisha trokitur në derë të gabuar: një shishe me konjak “Napoleon”.

(pjesë nga libri)

Ismail Kadare / Dita e lindjes në shënimet e “Ftesë në studio

Viti 2015 duket se e ka afruar më shumë shkrimtarin me Stokholmin pas botimit të tre romanëve të tij në suedisht

Zilja e telefonit nuk pushon deri në mesnatë, çdo 28 janar në apartamentin e Kadaresë. Zakonisht vitet e fundit, janari e gjen në Paris, ku pas mëngjeseve në Kafe Rostand, fjalët përmes receptorit i japin një tjetër kuptim kësaj dite. Miq të vjetër, familjarë apo fansa të letërsisë së tij nxitojnë t’i urojnë ditëlindjen. Dje ishte sërish e mërkurë, ashtu siç ka qenë 79 vjet më parë, kur heshtjen në shtëpinë e madhe të Kadareve e theu zëri i një fëmije. Ishte djalë. E quajtën Ismail, ashtu si stërgjyshi i tij, Ismail Kadareja, një njeri i dëgjuar në ato anë për kalcunjat e tij të bukura (lloj çorapesh). Ismailit të parë i pëlqente moda, sa për këtë pasion të tij ka hyrë dhe në një këngë të vjetër gjirokastrite. Këngëtari, teksa rendit gjërat që mund të bëjnë të lumtur një njeri, krahas “sarajeve të vezirit”, “kopshtit të Çelo Kailit”, “nuseve të Dane Bakirit” dhe “zërit të bilbilit”, rendit dhe “kalcunjat e Ismailit”. Ideja e famës do t’i shfaqej për herë të parë shkrimtarit në formën e çorapeve të bukura. “Në vitet studenteske, sidomos në ato të Moskës, kur pasioni për letërsinë m’u zbeh ca kohë, për shkak të ndjekjes së modës, disa herë më janë kujtuar, bashkë me fjalët: ‘ka për t’u bërë i dëgjuar si Ismail Kadareja’, kalcunjat e stërgjyshit. Me sa dukej, fama u mëdysh në fisin tonë midis sqimës në të veshur e letrave dhe turbullira ime moskovite s’qe veç një shenjë e fundit që më dërgonte im stërgjysh për të më mbushur mendjen se lavdia më e sigurt ishte ajo e tij”, shkruan Kadareja te “Ftesë në studio”. I lidhur me të shkuarën, Kadareja e ka përshkruar në librat që ka shkruar gjithë rrugëtimin e tij drejt librave, duke u nisur pikërisht nga ajo e mërkurë e vitit 1936 në Gjirokastër. “Kur në letra të ndryshme (anketa, kërkesë për vizë etj.) shënoj datën e lindjes, 28 janar 1936, vetëtimthi më shkon nëpër mend fjala “e mërkurë”. Ti ke lindur të mërkurën, më thoshte shpesh im atë, thua se kjo kishte një rëndësi më vete. Kur ishte në qejf, çka ndodhte rrallë, shtonte se atë të mërkurë, usta Vasili, që e kishim fqinj dhe që na riparonte pullazin e pjesës perëndimore të shtëpisë, porsa e kishte lënë punën për të ngrënë drekë dhe, ndërsa zbriste nga shkalla, e kishte uruar babanë: me një djalë!

Disa minuta më pas, në dhomën e dimrit, që ndodhej pikërisht në atë pjesë të shtëpisë, pullazi i së cilës riparohej, linda unë. Ndonëse nuk e shpjegonte, kuptohej që babai i jepte një kuptim të jashtëzakonshëm urimit të mjeshtrit, që ishte duke vendosur pllakat e gurta, krejt si një mburojë sipër meje, në kohën që unë vija në jetë”, shkruan ai te “Ftesë në studio“. Lidhjen me të atin, shtëpinë e tij të lindjes ai do ta përshkruajë në mënyrë të hollësishme në “Kronikë në gur” apo “Çështje të marrëzisë”, sipas ribotimit që i bëri disa vite më parë. Ai do të tregonte me detaje mënyrën sesi ishte ndërtuar shtëpia dhe gjithçka tjetër që endej në atë “lagje të të marrëve”. Që i vogël, shkrimtari do të projektonte me mendje të ardhmen e kësaj banese karakteristike. Është interesante teksa shohim shënimet e tij në “Ftesë në studio” sesi rrënimi i pjesës jugore të shtëpisë në një moment do të vinte në lëvizje gjithë imagjinatën e tij për ta shpëtuar. “Për të penguar rrënimin, në kërkim të një përligjjeje, kam menduar të përdor emrin e emnakut tim të largët, stërgjyshit. E kam ende në shtëpi një kërkesë për Komitetin Ekzekutiv të Qytetit, ku shkruaj se “meqenëse stërgjyshi im, Ismail Kadare, është i përmendur në baladat popullore si një njeri që vishej me shije sipas traditës, duke dëshmuar kështu kulturën e lashtë të kombit tonë, autoktoninë e shqiptarëve si pasardhës të ilirëve etj., etj., ndoshta shihet e arsyeshme prej jush që shtëpia e Kadarenjve, një nga më të vjetrat e qytetit, të hyjë në numrin e ngrehinave që mirëmbahen nga shteti”, shkruan Kadare. Kërkesën nuk do ta dërgonte asnjëherë, duke menduar se kujtimi i tij do të fyhej kur të çmohej prej burokratësh që s’dinin, veç të tjerash, as të visheshin. Kaq vite më pas, teksa lexon këto shënime, sheh se Kadareja nuk është gjë tjetër veçse një dimension tjetër i atij djaloshi të vogël, që kërkonte të mbronte shtëpinë nga rrënimi. Ashtu si në letrën që s’u dërgua kurrë, ai ngulmonte të ndalte prishjen e banesës, ashtu në këto vite krijimtari ai arriti të mbronte gjuhën dhe identitetin e një vendi, i cili kaloi një nga periudhat më të errëta të izolimit. Që me botimin e librit të tij të parë, kur ishte ende i ri e deri te libri i fundit që nxori në treg më vitin 2014, “Mëngjese në kafe Rostand“, Kadare është jo vetëm shkrimtari, por edhe shqiptari i madh. Viti 2015 duket se ka nisur mirë për shkrimtarin, i cili javën e parë të shkurtit do të udhëtojë drejt Jerusalemit për t’u nderuar nga Presidenti i vendit me çmimin e madh “Jerusalem”, që mori disa javë më parë. Octavio Paz, V. S. Naipaul, J. M. Coetzee dhe Mario Vargas Llosa e fituan “Jerusalem Prize” përpara se të merrnin çmimin “Nobel”. Në fakt, viti 2015 është duke dhënë shenja që ky mund të jetë dhe viti ku ky çmim i madh i letrave do të udhëtojë drejt Shqipërisë. Stokholmi duket se i ka hapur dyert letërsisë së tij. Shtëpia e njohur botuese “Modernista” ka hedhur në treg tre nga kryeveprat e tij, “Dimri i madh”, “Pallati i ëndrrave” dhe “Kronikë në gur”. Duke lexuar këta romanë, gazeta suedeze “Helsingborgs Dagblad” ka bërë një shkrim me titullin “Kafka shqiptar”. Një tjetër gazetë suedeze “Aftonbladet”, boton një shkrim për tre romanët e Kadaresë, duke e quajtur atë një emër të madh të kohës. Duket që përkthimi në suedisht dhe komentet pozitive nga kritika vendase mund të jenë dhe një shenjë që viti 2015 do të jetë dhe viti i Kadaresë, ashtu si letra e hershme e tij, ku ai parashikoi mbrojtjen e shtëpisë nga shteti. Dje, shkrimtari është kujtuar dhe përmes një mbrëmjeje në Bibliotekën Kombëtare.

Loading