Tags Posts tagged with "Letërsia shqipe"

Letërsia shqipe

Eqrem CabejNë vitet 1971-1973, Eqrem Çabej dha leksione në Universitetin e Prishtinës dy herë në vit … Kaq vite më pas, leksionet e incizuara zbardhen për të ardhur në formën e një kontributi të shtuar për gjuhësinë nga e bija dhe Ledi Shamku

Në vitet 1971-1973, Eqrem Çabej, i cili sapo kishte kaluar të 40-at, udhëtonte drejt Prishtinës dy herë në vit, në maj dhe në dhjetor. Ndërsa linte Shqipërinë, ku vitet ’70 kishin nisur të forconin ndikimet e censurës në kulturë dhe art, filologu i brumosur nga shkolla e Vjenës, e shihte Prishtinën si një takim tjetër me gjuhën.

Kjo hapësirë tjetër e shqipes ia bënte kthimet në Tiranë me emocione, që i mbante gjatë në vete në punën në Akademinë e Shkencave. Studentët e gjuhësisë së atyre viteve, e kujtojnë ende profesorin elegant, me trupin e imtë dhe xhaketën e hirtë teksa fliste me aq pasion për gjuhën. Aty Çabej ishte më i lirë, për të dhënë të gjitha konceptet e tij bashkëkohore për kohën mbi gjuhësinë. Leksionet e Çabejit regjistroheshin me magnetofon dhe u zbardhën atëherë duke iu shpërndarë studentëve në trajtë dispense të shaptilografuar. Gjashtë vite pas vdekjes së Çabejit, në vitin 1986, këto leksione u zbardhën dhe u botuan në titullin “Studime gjuhësore”, opera çabejane. Të zbardhura me një nxitim studentësh teksti pasqyronte mjaft gabime gjuhësore të vogla dhe të mëdha. Vite më vonë, e bija e profesor Çabejit, Brikena, bashkë me gjuhëtaren Ledi Shamku, do t’i hynin një pune për të rindërtuar një tekst, me një punë gati titanike, për t’i sjellë leksionet e Prishtinës të plota në një libër. Ishin disa shirita magnetofoni që prej vitesh qëndronin aty në një nga sirtarët e familjes Çabej, dhe që e bija gjithnjë e kishte lënë për një kohë tjetër përballjen me to, për shkak të emocioneve.

“Kisha në shtëpi disa shirita magnetofoni, njëri nga të cilët e dija se ishte sjellë nga Prishtina në vitet ’70, por nuk kisha marrë guximin t’i dëgjoja ndonjëherë, për shumë arsye, e kryesisht për peshën emocionale që mbartnin. Këto incizime, për të cilat duhen aparatura speciale të vjetra për t’i dëgjuar sot, u hodhën në CD, dhe njëri syresh doli se ishte shiriti i leksioneve të Prishtinës”, thotë Çabej. Mirëpo cilësia e dëgjimit, për arsye objektive të hedhjes së zërit nga një incizim në tjetrin, ishte thuajse e papërdorshme. Incizimet e Prishtinës ishin bërë atëherë pa mëtime cilësore thjesht si dispensë mbështetëse për studentët. “Mirëpo kur pamë se mund të mbështeteshim te zëri për zbardhjen e disa ‘anigmave’ të tekstit, duhej bërë gjithçka për ta pasur atë domosdo”, thotë Brikena. Një mik francez do t’i rekomandonte një studio në Paris që merrej me mbartjen e zërave të incizimeve të vjetra nga shiriti në CD. E pas filtrimit të zhurmave e përpunimit me aparatura speciale, pas disa ditësh zëri që u dëgjua nga CD doli i qashtër. Mirëpo shiriti përmbante vetëm leksionin e parë, që ishte një e dhjeta e tekstit. Për t’i dhënë jetë librit, bashkë me gjuhëtaren Shamku, ato do të hulumtonin jo vetëm veprat e shkrimet e lëna pas nga Çabej, por dhe artikujt që u përkisnin atyre viteve, siç ishte p.sh. ai i Rexhep Ismajlit në gazetën “Bota e re”, më 17 maj 1971. I frymëzuar nga marrëdhëniet e reja mes Prishtinës dhe Tiranës, profesor Ismajli shkruan për ligjëratën e profesor Çabejit, duke e konsideruar një ngjarje për gjuhën. “Ligjërata e tretë e profesor Çabejit quhej ‘Problemi i origjinës së gjuhës shqipe’. Në këtë ligjëratë, prof. Çabej dha vetëm disa ide të përmbledhura mbi origjinën e gjuhës shqipe …”, shkruante Ismajli. Për dy vajzat, hulumtimi i akademikut nga Kosova qartësonte shumë pikëpyetje mbi tekstet e munguara në botimin e parë të këtyre leksioneve. Ajo çfarë dukej nga kjo pasqyrë e hollësishme e profesor Ismajlit ishte se Çabej ciklin e parë të ligjëratave e mbaronte gjithnjë me shqipen. “Hyrje në ideouropianistikë” quhet botimi i leksioneve të Prishtinës, që e bija shpreson të zgjerohet me gjetjen e shiritave të tjerë. “Mbase një ditë do të gjenden në Kosovë shiritat e tjerë dhe ato të pakta dyshime do të sqarohen më në fund njëherë e mirë. Deri atëherë shpresojmë se këto leksione që autori dëshiroi aq fort t’i mbante edhe në auditorët e Tiranës, po me gjithë vullnetin dhe përpjekjet e tij këtë mundësi nuk ia dhanë, mbase në fund do të gjejnë rrugën deri në bankat e studentëve shqiptarë”, thotë e bija. Ledi Shamku e quan librin botimin më të mirë teoriko-analitik të gjuhësisë shqiptare deri më sot. “Çabej është i pari ndër gjuhëtarët shqiptarë që e harton dhe e ofron të plotë mendimin mbi shkencën e indoeuropianistikës. Duke e krahasuar këtë tekst me modelet e botuara në Europë në gjysmën e parë të shekullit XX vihet re se ky shkencëtar luminiar, i qartë se metodikat gjuhësore sui generis po e nxirrnin shqipen jashtë interesit shkencor ndërkombëtar, vijon t’i përmbahet strukturës së atyre modeleve, të cilat kishin filluar të konsideroheshin të papërshtatshme nga ‘shkenca e re’ shqiptare”, thotë Shamku. Duke e quajtur këtë libër një kontribut për shkencën e gjuhësisë, Shamku e quan humbjen e Çabejit si një humbje dhe për prurjet e reja në gjuhësinë shqipe. “Vakumi që u krijua nga humbja e Çabejit u ndie menjëherë; shqipja nuk e kish më misionarin që përçonte kohë pas kohe imazhin e saj të përditësuar, duke i siguruar asaj një vend të qenësishëm në laboratorët e përbashkët ku studiohen marrëdhëniet dhe integrimet e gjuhëve e të kulturave”, thotë ajo. Shamku e quan të vonuar ardhjen në shqip të “Leksioneve të Prishtinës”, pasi ato duhet të kishin dalë dekada më parë, pikërisht në ato vite kur kumti shkencor i Çabejit përçoi përmes këtyre leksioneve një erë të re për shqipen, në kuadrin e lirisë që ofronte Kosova. “Por me gjithë vonesën prej disa dekadash, kjo vepër i vjen gjuhësisë shqiptare në një moment të volitshëm e të dobishëm, në një kohë kur duhen parë me sy vlerësues e kritik shumë rezultate të shkencave tona humanitare. Këto leksione përcaktojnë një standard me të cilin duhet të përballet gjuhësia jonë bashkëkohore”, thotë Shamku duke e quajtur këtë vepër, një doktrinë të papërfunduar.

I intervistuar nga “Gazeta shqiptare”, poeti Xhevahir Spahiu rrëfen për kohët kur e akuzuan se ishte ndikuar, në krijimtarinë e tij, nga ekzistencializmi i Jean Paul Sartre-it.

Kjo akuzë i pat ardhur atëherë drejtpërdrejt nga Enver Hoxha dhe pastaj u amplifikua, siç pritej, në faqet e gazetave dhe në sallat e gjyqeve popullore të regjimit.

Shkak ish bërë ky varg: “Jam ai që s’kam qenë, do jem ai që s’jam” nga poezia Jetë.

Spahiu e pohon tani se nuk e kish lexuar Sartre-in, madje edhe që nuk dinte frëngjisht.

Ai përsërit se poezia në fjalë “Ishte diçka që thjesht doli nga unë, jo se qeshë ndikuar nga Sartri.”

Me siguri do ta ketë shpjeguar këtë edhe atëherë – por nuk e kanë besuar. Ishte koha kur të kishe një ide “ekzistencialiste” nuk ishte vetvetiu e dënueshme; ose, në çdo rast, jo aq e dënueshme sa ta kishe marrë këtë ide nga një filozof “i dënueshëm.”

Në kuptimin Spahiun e dënuan, sepse nuk dënonin dot Sartre-in.

Në ato vite Sartre-i kish folur me simpati për Kinën maoiste dhe, nëse nuk më gabon kujtesa, edhe për Shqipërinë; madje qarkullonin zëra sikur kish shprehur dëshirën të vizitonte Tiranën.

Dhe sado e rrezikshme të ketë qenë filozofia e tij, fakti është se këtë filozofi në Shqipëri nuk do ta kuptonin më shumë se 4-5 vetë.

Pgc4aG1lNga ana tjetër, Spahiu nuk përfaqësonte ndonjë rrezik për regjimin – përveçse rreziku që shoqëron talentin dhe një farë dukshmërie në qarqet letrare të kryeqytetit.

E dënuan jo si element disident, por si kanal që i kish përcjellë, publikut shqiptar, shfaqje të huaja. Enver Hoxha u kish shpallur luftë memeve në një kohë kur koncepti nuk ishte formuluar, as kristalizuar akoma.

Prandaj për artistin shqiptar të fillimviteve 1970 shprehja “është ndikuar nga” tingëllonte fatale. Në kontekstin totalitar, shprehja e Harold Bloom-it, The anxiety of influence merrte një kuptim tjetër, më “ekzistencial.”

Nuk ishte rastësi as që akuzën për ndikime nga Sartre-i e bëri të vetën, në mos e hodhi i pari në qarkullim, vetë Enver Hoxha.

Nëse Spahiu do të ngulte këmbë atëherë sikurse ngul këmbë edhe tani se nuk e njihte Sartre-in, akuzuesit e tij – të larë e të palarë – do të implikonin të kundërtën: se ata kishin qenë kushedi të detyruar që ta zbërthenin atë vepër, meqë armiku duhej njohur.

Nuk e di nëse Hoxha ia ka lexuar frëngut filozofinë, edhe pse kështu me intuitë nuk ma merr mendja; dhe nuk kam parë kurrë asnjë shenjë, në tekstet e Hoxhës, që ky ta ketë qoftë edhe shfletuar rivalin e vet imagjinar.

Megjithatë, ishte e nevojshme – për fatet e revolucionit botëror – që Hoxha t’i paraqitej publikut si një nga ata pak shqiptarë, në mos i vetmi, që kishte akses në filozofinë moderne franceze.

E cila përndryshe ishte edhe e ndaluar të qarkullonte në Shqipëri.

I lexoj unë, dukej sikur thoshte lideri shqiptar, që të mos i lexoni ju. Madje jo vetëm i lexoj, por edhe jam në gjendje të pikas, në diskursin tuaj, ato ndikime nga Sartre-i që ju do t’i kishit, sikur ta kishit lexuar.

Para kësaj skenografie, Spahiut nuk i mbetej veç të ndryhej në dhomat e “Zërit të Popullit” (“Më 1973-shin unë qëndrova 8 muaj brenda mbyllur në “Zërin e Popullit,” thotë ai në intervistë) dhe të priste dënimin; madje edhe pa e kuptuar se kjo lënie në pritje do të ishte pjesa më e keqe e dënimit.

Ngaqë ishte ndikuar prej një autori frëng që ai s’e kish lexuar, prej një lideri shqiptar, që gjithashtu nuk ish në gjendje të dallonte Sartre-in nga Louis Ferdinand-Céline-i.

Kanë qenë kohë heroike, pavarësisht nga mbretërimi i frikës.

Burimi: http://peizazhe.com/2015/03/08/ankthi-i-ndikimit/

Fatmira Nikolli* (Gazeta Shqiptare)

Kam parë një pyll të tërë me shelgje/ Të gjithë të kërrusur sipas urdhrit të erës së rreptë/ Kam parë edhe majë malit një pishë të vetme/ Të djegur nga rrufeja, por të drejtë!” (“Një pyll me shelgje dhe një pishë e vetme”, shkëputur nga “Zgjimi i thellësive”, Xhevahir Spahiu).

Ai, i ngjan një pishe, mbase të djegur nga zjarret ndër vite, e megjithatë, ende të drejtë. Poeti, i ka shënuar më 1 mars, 7 dekada mbi supe. Prej kohësh, iu ka qëndruar larg mediave, qëkur sëmundja e largoi disi nga poezia dhe gjithë ç’lidhej me të. Tashmë, teksa e ka mposhtur atë, i është rikthyer jetës aktive, por i ka ende të vështira bisedat e gjata. I biri mjek, Orges Spahiu, është ai që së bashku me Arian Lekën, e bëjnë të mundur takimin tonë (për ç’arsye meritojnë gjithë falenderimet e mundshme). Teksa marrim shkallët për në katin e dytë të një pallati pranë Pazarit të ri, Orgesi sqaron se kujtesën e ka të fortë. Poetin e gjejmë të ulur në këndin e sallonit. Është një shtëpi plot dritë! Një pjesë e bisedës bëhet aty, e një pjesë në dhomën ngjitur, që është në fakt një bibliotekë e lartë, mbushur me libra, që nga ato me kopertina të zverdhura deri tek ato me kopertina të ndritshme të viteve të fundit.

Herë-herë, bisedat plotësohen nga i biri, nga bashkëshortja, ose nga e motra. Sillen ndërmend, ngjarje e kohë, që rrokin dy epoka, e shumë vargje. Kaq shumë vargje. Na është dashur që disa rrëfime të poetit, të mos jenë në vetë të parë, por në atë të tretën, porse gjithçka sillet rreth tij, edhe kur nuk është ai që rrëfen, është i biri. E gjithë kjo, që frazat të jenë të qarta. Sigurisht, shumëçka mund të ketë mbetur pa u thënë, veçse është e vështirë, të përmblidhet në vetëm dy faqe gazete, një jetë e tërë dhe mijëra vargje.

Xhevahir Spahiu e nis rrëfimin e tij për “GAZETA SHQIPTARE”, në kohën kur hodhi mbi letër vargjet e para.
Një rrëfim për poezitë e para, për kritikat e para. një rrëfim për poezitë e ndaluara, për shakatë e marra seriozisht, për vargjet që godisnin tiranët, për ndikimet nga Sartri, për dënimin me punë në minierë, për dhunën mbi poetin dhe për të qenit ende në këmbë, si një pishë majë malit…

Kur i shkruani poezitë tuaja?
Shkruaj vazhdimisht. Kam nisur të shkruaj në vitet 1961-1962. E shkruaj me stilolaps dhe nuk rri një orë me një poezi. Më vjen ideja dhe e hedh në letër për një minutë. Sapo më vjen. Më duhet vetëm një moment.
(E shoqja Marjeta, na rrëfen se poeti i hedh vargjet në letër në një minutë. “Ndonjëherë e punon poezinë para se ta botojë. Shkruan në udhëtime, në traget, në tren. Shkruan në copa letrash. Poezitë e shkurtra i pëlqejnë më shumë. Edhe tekstet e këngëve kështu i shkruante, shpejt e shpejt. Madje i shkruante në këmbë”, – tregon ajo).

ÇËSHTJA “SARTRI”
Keni shkruar poezinë “Jetë”. Dy prej vargjeve të tij, shkaktuan furtunë: “Jam ai që s’kam qenë, do jem ai që s’jam”. Ju quajtën ekzistencialist, ndërkohë që ju thoshit se nuk e njihnit Sartrin.
“Ka qenë gushti i vitit 1972 dhe kam qenë në Përmet. Sapo kisha ngrënë mëngjes atje, kur më erdhën ato vargje në mendje dhe i shkrova menjëherë në një copë letër. Isha me Vasil Vreton dhe ai më tha që i pëlqeu shumë.

Ju nuk e njihnit Sartrin dhe nuk u ndikuat nga ai.

Më thanë që isha ndikuar nga Sartri, por nuk ishte e vërtetë. Unë nuk dija frëngjisht dhe nuk e kisha lexuar. U thashë të gjithëve që, në poezi kam thënë mendimin tim, idetë e mia dhe origjinalitetin tim. Këmbëngulën se isha ndikuar nga ai.

Më 9 janar 1973 u bë kritika për mua. M’u tha që ka ndikime të ideve ekzistencialiste nga Sartri. U bë kritikë në gazetën “Zëri i Popullit”, pastaj më lart. U thashë që s’e kam njohur dhe s’e kam lexuar dhe se nuk dija frëngjisht. E pranova se diçka dija për Zhan Pol Satrin, se kush ishte, por nuk e njihja aq thellë sa të ndikohesha. Më bënë vërejtje, u bënë mbledhje.

Ç’masa u morën për ju për shkak të poezisë?
Më 1973-shin unë qëndrova 8 muaj brenda mbyllur në “Zërin e Popullit”, pa shkruar asgjë, pa nxjerrë asnjë artikull.

Si e përmirësuat “biografinë”?
Më vonë, bëra një poezi për dëshmorët dhe e botova në gazetën “Drita”. Më thanë “shumë mirë”. U kënaqën me të.

(Spahiu kujton se ato kohë, nuk foli për këtë çështje. Ndërsa miqtë e të njohurit vinin dhe e pyesnin për “Sartrin”, ai u shpjegonte se poezia ishte thjesht një mendim i tij si poet, se nuk qe shkruar për t’i dalë kundër Enver Hoxhës e as që të dilte si kundërshtar i regjimit. “Ishte diçka që thjesht doli nga unë, jo se qeshë ndikuar nga Sartri”, – ngulmon sërish poeti.

Sot e rrëfen me të qeshur, por ato kohë, problemi për Spahiun qe tepër serioz. Enver Hoxha në Presidiumin e Kuvendit Popullor kishte thënë: “Xhevahir Spahiu dhe disa poetë të rinj kanë shumë ide, por mënyra sesi i shprehin ato nuk është gjithmonë reale, jetësore…”. Udhëheqësi mendonte se Spahiu, në atë vjershë kishte rënë nën ndikimin e filozofit e shkrimtarit francez.

Poezia “Jetë”, ende sot, mund të cilësohet si një prej poezive më të bukura të tij. “Le të vijnë druvarët, trungun le ta presin, / Nën tokë/ për rilindje rrënjët le të mbesin,/ me drurin tim le të bëjnë gjithçka, por jo arkivole;/ mbi krye të kem qiellin me mall,/ nën këmbë as hije/ mbi tryezat e sajuara prej eshtrave të mia/ mbështesni bërrylat,/ bini në mendime./ Jam ai që
s’kam qenë,/ Do të jem ai që nuk jam” – janë disa prej vargjeve të saj.

IMPOZIUMI I RAKISË
DHE MINIERA E VALIASIT

Ndodh që t’i mendojmë poetët në vetminë e tyre, para fletësh të bardha, me një gotë përpara e një cigare ngjeshur gishtave.

Spahiu, si pijedashës, dikur vendosi të bënte një shaka me rakinë, një shaka që do t’i kushtonte jo pak. Në krye të një flete ai shkroi: SIMPOZIUM dhe në vijim, ‘lajmëronte’ se në Shtëpinë e Kulturës “Naim Frashëri” organizohej një simpozium për rakipirjen, ku do të diskutoheshin: Vlerat ideologjike të rakisë, çfarë thotë marksizëm-leninizmi për rakinë, çfarë thotë legjislacioni ynë për rakinë, si është pasqyruar ajo në letërsinë tonë, si duheshin prodhuar gotat e rakisë nga Fabrika e Qelqit në Kavajë, çmime për të dalluarit në punët e rakisë etj.

Letra ra në dorën e sekretares së partisë, Arziko Ismaili. Më 1977-ën, kur ajo do dënohej, u pyet në gjyq për këtë letër. Pranoi se materiali qe shkruar nga Xhevahir Spahiu dhe qe dërguar në zyrën e saj, kur ajo ishte sekretare partie.

Grupi hetimor i Arziko Ismailit shënoi se “duke u mbështetur në materialet e mësipërme, arrijmë në konkluzionin: “Për Xhevahir Spahiun të informohet partia dhe materiali të ruhet”.

Pas kësaj, Xhevahirin e çuan në minierën e Valiasit.

Poeti e kujton ende këtë ngjarje.

Më 1977-ën Arziko Ismailin e arrestuan. E futën brenda dhe u dënua 10 vjet. Gjetën edhe letrën time. Ishte vetëm një shaka. Pas kësaj, më dërguan në minierën e Valiasit. Qëndrova 8 muaj atje.

Më 1978-ën botuat librin me poezi “Zgjimi i thellësive”. Edhe me këtë patët jo pak telashe. Përmendnit ‘vijat e bardha që ju nxinë jetën’, mesazhet e Migjenit. Si e mbani mend këtë libër?

Kisha punuar një vit e gjysmë në revistën “Nëntori” dhe më pas botova “Zgjimi i thellësive”, me kopertinë të Safo Markos. Unë kisha shkruar: “Nga ky mjerim dhe gurët do të qanin,/ s‘mund të mos çahej zemra si me plor,/ këndoni për mustaqet e sovranit,/ poetë të oborrit mbretëror./ Kur gishti nis t‘i hakërrohet Zotit/ më lind një shpresë… Dridhuni, tiranë!/ Ma shkulni, shokë, atë shigjetë prej gjoksit/ me të u bini atyre që më ranë!”. Ishte blloku i poezive “Migjeni flet”. Erdhën më thanë “ç’është kjo poezi ‘Migjeni flet’? Pse e shihni veten si Migjeni ju?” Ishte pak e fortë për kohën. Më kritikonin se e vija veten si një Migjen dhe iu drejtohesha tiranëve.

Kush ishin tiranët?
Unë e thosha si tërthorazi këtë të tiranëve (qesh). Duke e thënë përmes Migjenit. Ia lashë Migjenit fajin, por Ramiz Alia e kishte kuptuar nëntekstin.

(Nëse nuk doje të bëje një sy qorr, nuk qe fort e vështirë të kuptoje as kush ishin tiranët, kujt i drejtohej poezia, dhe se Migjeni këtë herë ishte Spahiu. Në të njëjtin botim lexojmë: “Më veshët raso, rason ua grisa./ Më lypët këngë,/ këngët s’jua dhashë./ Ju prisnit trëndafila, iu hodha hithra,/ me thikat e sarkazmave iu rashë./ Kur patë se goditja, keq iu theri, iu shpikët heshtën si një mur të ftohtë,/ një ditë gjithçka mund të ma merrni, por penën kurrë nuk ma merrni dot”.
Spahiu kujton se këto vargje u kritikuan fort.

Si e pritët ndalimin e librit?
Ky libër u hoq nga qarkullimi. Para se të merrej vendimi, një ditë vajta me vëllanë tim Besnikun (piktor) në Vlorë. Ai u fut në një librari dhe i tha shitësit se ishte mësues letërsie e se i duheshin 20 kopje të librit “Zgjimi i thellësive”, dhe i mori. Një nga këta libra e kam ende në shtëpi. Ndërkohë, Feride Papleka kishte blerë në Tropojë dhe m’i solli 10 kopje të librit. Të tjerat u bënë karton.

Ju hoq e drejta e botimit?
Po, por mua më është hequr pesë herë e drejta e botimit. Kur u mor vendimi, pjesa më e madhe e librit ishte shitur, në fakt kishte pasur shumë sukses. Një pjesë që kishte mbetur, e mblodhën dhe e bënë karton.
(Derisa censura kapi mesazhet e poezive të Spahiut, vëllimi qe përpirë. Kur u ndalua, libri filloi të shpërndahej si trakt në Qytetin Studenti. Të rinjtë e lexonin fshehurazi. Nga një poezi në tjetrën, revolta nxirrte krye, herë hapur e herë përmes metaforash. “Vija të bardha para/ Vija të bardha prapa/ Vija të bardha majtas/ Vija të bardha djathtas/ Vija të bardha, Ma nxitë jetën!” – shkruante ai. Po, çfarë janë vijat e bardha, në mos përndjekjet, ndalimet, përgjimet, kritikat e frika?

Si u bëtë mësues në shkollën e natës “Kostandin Kristoforidhi”?

Botova një novelë të Koço Kostës “Ata të dy dhe të tjerë” te revista “Nëntori”. Ishte viti 1986. Pati kritika për të dhe më hoqën si redaktor nga revista “Nëntori”.

M’u tha se Nexhmije Hoxha kishte kërkuar që unë të ikja. Kishte thënë “Xhevahirit të mos i jepet post me rëndësi”. U bëra mësues i thjeshtë Letërsie, në shkollë nate, 3 vjet. Punova aty nga 1986-a deri në vitin 1988. Më 1988-ën më thanë “shko si libretist në Opera”, por kur shkova atje, më thanë që, “jo, s’do punosh aty”. Ndaj punova sërish si mësues nate edhe një vit. Më pas, më çuan në “TVSH” kur ishte drejtor Marash Hajati. Kishte ankesa se pse shkruaja vetëm për dashurinë. Më thanë se do ankohen për mua te Ramiz Alia. Ika sërish edhe nga “TVSH”-ja.

Në vitin 1992 ju shkruani se nata është pus i thellë. Ka shumë errësirë në poezinë e asaj kohe. Pse kishte kaq shumë dëshpërim?
Unë doja më shumë dritë. Kisha nevojë për më shumë dritë, por ato kohë, mungonte edhe elektriciteti.
1997, POLI-THIKA

Keni një tufë poezish, që janë shkruar më 1997. Ishte një vit i vështirë për ju, dhe ju keni folur pak për të.
Bëra një cikël me poezi dhe i botova te gazeta “Koha Jonë”. Të nesërmen, ajo u dogj. Kisha shkruar edhe disa poezi për studentët që ishin në grevë. Nuk u pritën mirë vargjet e mia.

(I biri, Orges Spahiu, na rrëfen se viti 1997 ka qenë tejet i vështirë për ta. “Kishte botuar disa poezi ato ditë që kritikonin trazirat. Ishte mbrëmje, dhe ne ishim diku tek godina e sh-të Përndjekurve. Ma morën tim atë nga duart. I kishin përgjuar telefonatat. “Unë dal në rrugë/ me tufa mimozash në duar/ ti me shkopinj dhe me plumba,/ ti me qen/ unë me pëllumba. Unë kam fytyrë/ ti skafandër/ ti dhëmbët/ unë fjalën./ Unë kërkoj një grusht jete,/ ti më kërkon edhe vdekjen./ Të dy/ sy ndër sy,/ sy ndër sy/ të dy” (Ballë për ballë, shkurt 1997).

Përse u arrestua Spahiu më 1997?
I biri përgjigjet: për shkak të poezive dhe të disa telefonatave me njerëz brenda e jashtë vendit. Më tej sqaron vetë poeti:

Kisha folur me Gjermaninë, kisha shkruar poezi. Kërkuan të më merrnin jashtë vendit po nuk shkova. Çudi kjo punë!

(Orges Spahiu, tregon se atë vit, anëtarët e familjes Spahiu jetuan si ilegalë. “Babai shkoi në Vlorë tek e motra. Ikëm nga Tirana derisa u bënë zgjedhjet. Kërkoheshim nga SHIK-u, u kthyem mbasi u rrëzua regjimi i kohës. Kanë qenë kohë të vështira”.

Teksa kthehej në shtëpi, disa të panjohur i dolën para në rrugë, e goditën dhe e morën me vete. Poeti do të qëndronte një natë në qeli, natë në të cilën shkroi vargjet: “Një popull i vrarë do ish më fatzi, po qe se nuk vriteshin edhe poetët e tij” – qeli, ora 20:00, mars 1997.”

Në të njëjtën kohë, ai shkruante “As”: “As lum, as breg, as tokë, as qiell, as mal, as urrejtje, as jetë as vdekje, as dritë, as terr, tmerr”.

I keni tejkaluar brenda vetes ndodhitë e 1997-ës?
Unë e kam tejkaluar atë kohë. Është çudi! Më dhemb kur shoh kundër socialistë e demokratë. Kur sheh njerëz kundër njëri-tjetrit, si dy kokat e shqiponjës që janë kthyer kundër njëra-tjetrës.
A ju ka interesuar ndonjëherë politika?
Aspak! Mua për shembull, socialistë e demokratë nuk më interesojnë. Nuk i dua. As këtej (majtas), as andej (djathtas). Unë dua drejt. Më kërkuan partitë të bëhesha deputet, por nuk pranova. Unë jam poet i popullit!

Xhevahir Spahiu/ Në 70-vjetorin e lindjes/ Një udhëtim në jetën e një prej përfaqësuesve më të mirë të poezisë shqipe të këtij shekulli. Më shumë se 40 vjet krijimtari, Spahiu vazhdon të shkruajë duke besuar në gjuhën e vargjeve. Dje u prezantuan dhe dy vëllime të përzgjedhura nga krijimtaria  e tij, shoqëruar me shënime të autorit. Historia e poezisë “Jetë”, e cila u botua për herë të parë në revistën “Nëntori”, ku gjejmë këtë shënim: “Më 9 janar 1973, kreu i atëhershëm i shtetit, e kritikoi publikisht autorin e poezisë për ndikime nga filozofia ekzistencialiste e Sartrit. Kjo e detyroi poetin ta tërheqë dorëshkrimin e librit “Bota ku eci”, i cili u botua pas pesë vjetësh, i plotësuar pa poezinë në fjalë”.

Xhevahir Spahiu (2)“Të mbaj në duar, dashuria ime/ Krijesë prej qelqi/ me shkëndijime yjesh/ Kam frikë/Kam frikë se mos më bie dhe/ thyhesh”. I veshur me pardesynë e bardhë, syzet që i dalloheshin në portretin që e jep imtësisht atë lidhjen e tij të thellë me letrat, e shihje gjithnjë me një libër në dorë në barin e ish-Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Kjo godinë që deri pak muaj më parë ishte shndërruar në Ministrinë e Kulturës, mban një pjesë të mirë të jetës jo vetëm të Xhevahir Spahiut, por të një plejade të tërë shkrimtarësh dhe poetësh që krijimtarinë e tyre nisën ta shkruanin pas viteve ’60. Pas viteve ’90-të, bari në oborrin e kësaj godine nuk e kishte humbur ende atë ankthin e së shkuarës. Ndërtesa nga jashtë të jepte të njëjtën ndjesi që u kishte thënë për gati gjysmëshekulli shkrimtarëve dhe artistëve, që e shihnin atë si tempullin që do të certifikonte përgjithmonë krijimtarinë e tyre. Në bar, bisedat e së shkuarës vazhdonin të ndiheshin nga një tavolinë në tjetrën, përplasje miqsh, inate të vjetra dhe dëshirë për ta pushtuar atë godinë që dalëngadalë po shuhej përgjithmonë.xhevahir_spahiu-284x300 Në këtë atmosferë dualizimi me të shkuarën, poeti shfaqej i heshtur, me poezitë e tij gjithnjë në xhep, dhe pasionin për të mbështetur çdo të ri që donte të ecte në rrugën e letrave. Poeti e dinte se gjithë ajo histori, që shpesh mund ta kishte trazuar brenda asaj ndërtese do të mbetej përgjithmonë tek ai, si pjesë e një rrugëtimi historik, që ai bashkë me të tjerë bënë në letrat shqipe para viteve ’90. Xhevahir Spahiu ngjiti shkallët e ish-Lidhjes për t’u bërë Sekretar i Përgjithshëm i saj në vitin 1993, gati 23 vjet pas botimit të librit të tij të parë me poezi “Mëngjes sirenash”. Të qenët i talentuar, dhe një poet lirik do t’i kushtonte jo pak djaloshit të ri nga Skrapari, të cilit do t’i hiqej disa herë e drejta e botimit, për frymë antikonformiste. Pas botimit të vëllimit të dytë me poezi “Ti qytet i dashur” më vitin 1973, ai nuk do të botonte për katër vjet rresht, për t’u rikthyer me një libër metaforik si “Vdekja e perëndive” më 1977. Të trazuara do të ishin dhe fillimi i viteve ’90-të për Spahiun, që vazhdonte ta shihte poezinë të shkëputur nga sistemi. Ai donte të shkruante atë ndjenjë që endej brenda tij, sa herë vesa e mëngjesit, apo mbrëmja i kujtonte një orë të bukur lumturie. Pas përfundimit të studimeve për letërsi, ai nis punën si gazetar në gazetën “Zëri i Popullit”, por shpirti antikonformist i poetit do ta bënte të jetonte shumë pak në një punë të tillë. Pas ndërtesës së “Zërit të Popullit” atë e pret puna në minierën e Valiasit. E njëjta gjë ndodh dhe me rikthimin sërish në Tiranë për të punuar në revistën “Nëntori”. Vetëm pak kohë më pas e heqin sërish për ta çuar mësues të thjeshtë në shkollat e natës. Poeti nuk po mundte ta kuptonte fijen e hollë që ndante vargjet e tij nga ideologjia. Dhe kur këtë të fundit përpiqej ta fuste në to, sërish poezitë ishin tepër të ndjera. Ai u kthye në një model të të pabindurit ndaj sistemit, gjë të cilën e pagoi me jetën e tij gjithnjë në ndryshim. Por kjo nuk e ndali penën e tij. Ndaj kur pas viteve ’90, ai u emërua si sekretar i Lidhjes së Shkrimtarëve e deshi këtë punë po aq sa vargjet. Nga Valiasi ai e kishte parë gjithnjë Lidhjen si tempullin e vërtetë të vargjeve. Dhe e tillë ishte ajo në sistemin e kaluar, pavarësisht kontekstit politik mbi të cilin funksiononte. Në vitin 1998 Spahiu do të ishte kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, detyrë që e mbajti deri në vitin 2001, viti i cili shënoi dhe rrugën drejt një rënie përfundimtare të rolit të këtij institucioni, që do të ndodhte disa vite më vonë. Gjatë kohës në krye të Lidhjes, ai u përpoq të mbante në të njëjtin standard gazetën historike letrare në vend “Drita”. Me një politikë më të hapur ndaj krijuesve që për vite me radhë u ishte mohuar botimi në këtë organ, Spahiu krijoi një model tjetër të “Dritës”. Në vitin 2002, Spahiu punoi si këshilltar në Ministrinë e Kulturës, më vitin 2003-2006 do të ishte këshilltar i jashtëm për kulturën i Presidentit të Republikës. Prej vitit 2005 do të ishte anëtar i Akademisë së Shkencave. Të qenët i ndjeshëm ndaj çështjeve politike shoqërore që po kalonte vendi, Spahiu ofroi kontributin e tij në çështjet e kulturës, çështje që i njihte aq mirë. Por poezia, ishte ajo që ecte gjithnjë bri tij, për t’u shndërruar në varg sapo merrte stilolapsin dhe shkruante mbi letër. Në vitin 2005 ai botoi përmbledhjen poetike “Udha”. Vargje po aq të ndjera sa vite më parë, duke ruajtur atë kontinuitetin e një poeti të pandryshuar. Me një karrierë gati 40-vjeçare në letrat shqipe, Xhevahir Spahiu është një nga poetët më të mirë që i kanë ardhur vendit në fund të këtij shekulli. Me jetën e thjeshtë që çdo artist ka në këtë vend, ai qëndroi gjithnjë modest përballë asaj çfarë vërtet përfaqësonte. “Eja të vdesim, e dashur/ shpenzimet e varrimit i merr përsipër shteti/ a s’e dëgjove në TV si kryelajm?/ Eja të vdesim/ e dashur/ s’ka rëndësi në rron si rob a zot/ arkivoli është gati/ dy metra vend gjithashtu/ makinë e funeralit/ kurora me lule artificiale: të kuqe, të bardha, blu/ Eja të vdesim, e dashur/ ç’na duhet kjo jetë/e rëndësishme është të vdesësh si zotni/ mbylle TV-në/ të vdesim qysh tani”, shkruan ai në një poezi të viteve të fundit. Vargje ku ndihet shqetësimi i tij për brerjen morale të shoqërisë vitet e fundit. “Do të vdes/ do të vdes i mbytur në borxhe/ s’është asgjë mbytja në lum a në dhomat e gazit/ I kam borxhe nënës që s’ia ngrita varrin/ i kam borxhe lisit që s’ia hodha pjergullën/ i kam borxhe dashurisë që ia vodha të dielën/ i kam borxhe krimit që s’i vura emër/ Do të vdes…”, shkruante ai në një tjetër poezi vitet e fundit. Përmes vargjeve, poetët parandiejnë të ardhmen dhe nëse lexon vargjet e Spahiut duket sikur ai ka parandier një përballje të fortë mes tij dhe vdekjes, përballje që duket se e ka fituar. Disa vite më parë, ai kaloi një periudhë të vështirë me shëndetin. Kjo gjë e ka bërë më të heshtur, por nuk ka mundur ta largojë nga e shkruara, ajo që gjithnjë ka dashur më shumë. Dje ishte 70-vjetori i lindjes së tij. Një përvjetor i rëndësishëm për letrat shqipe, që nuk mjaftojnë disa shkrime për të vlerësuar kontributin e tij në historinë tonë letrare. “Tani që jam gjallë, vjen poezia tek unë, nesër kur s’do të jem, do të shkoj unë te poezia ime. Nëse kam bërë diçka, nëse nga dhjetë marrëzira, që thotë njeriu brenda ditës, kam thënë një fjalë të mirë, kjo nuk është pak, ka të tjerë që mendojnë apo pandehin se nga dhjetë fjalë që thonë, njëzet i kanë të përndritura”, do të shprehej poeti në një intervistë disa vite më parë. Dje “Poeteka” e kujtoi përmes një mbrëmje në Teatrin e Metropolit poetin, po kështu dhe Akademia e Shkencave. Bashkë me orën me poezi kushtuar poetit, u prezantua dhe 50 vjet krijimtari e tij e përzgjedhur në dy vëllime. Dy librat janë quajtur “UDHA I” dhe “UDHA II”, dhe janë botim i plotësuar me krijimtari të re, me shënime të rëndësishme bibliofilike për jetëshkrimin e autorit dhe fatin e veprës së tij, të tilla si ai që lidhet me poezinë “Jetë”, e cila u botua për herë të parë në revistën “Nëntori”, ku gjejmë këtë shënim: “Më 9 janar 1973, kreu i atëhershëm i shtetit, e kritikoi publikisht autorin e poezisë për ndikime nga filozofia ekzistencialiste e Sartrit. Kjo e detyroi poetin ta tërheqë dorëshkrimin e librit -“Bota ku eci” – i cili u botua pas pesë vjetësh, i plotësuar pa poezinë në fjalë”. Një ndër shënimet me interes është edhe ai që bën fjalë për vëllimin poetik “Zgjimi i thellësive”, të cilit iu ndalua shpërndarja, u hoq nga qarkullimi dhe u bë karton. Të tilla shënime nuk janë dokumente për të plotësuar kujtesën apo kërshërinë e lexuesit, por vihen gjithashtu në shërbim të një historiografie më të vëmendshme në interpretime ndaj fakteve letrare. Mbajtja e shënimeve ka qenë një ves i bukur për poetin, po aq sa dhe hedhja në letër e vargjeve. Sot ato janë dëshmi e një kohe që poeti me shpirtin e tillë s’mund ta gjykojë, por thjesht na lë ta vëzhgojmë me gjuhën e shënimeve. Pas viteve ’90 poezia e Spahiut është botuar në gjuhë të ndryshme. Në tetor 2011, në Francë u përurua poezia e Xhevahir Spahiut me vëllimin “Lëshoje drerin, Artemidë”. Spahiu mban urdhrin “Mjeshtër i madh” dhënë nga Presidenti i Republikës, Tiranë 2005; Urdhri “Naim Frashëri” klasi II, 1982, Medalja “Naim Frashëri”, 1972 Medalja e Punës, 1974.

Intervista 

Ilir Ikonomi

Shkrimtari Ismail Kadare ishte para disa ditësh në Izrael, ku iu dorëzua Çmimi i Jerusalemit për veprat që shprehin më mirë idenë e lirisë së individit në shoqëri. Ky çmim jepet në hapje të Panairit Ndërkombëtar të Librit në Jerusalem, ngjarja më e madhe letrare e Izraelit. Në ceremoninë e së dielës ishte edhe Presidenti izraelit. Në një intervistë me telefon nga Parisi me kolegun tonë Ilir Ikonomi, shkrimtari i shquar foli në fillim mbi përshtypjet nga vizita në Izrael.

“Unë kam qenë edhe herë tjetër në Izrael. Më bëri si gjithmonë përshtypje serioziteti i organizimeve të tilla. Ne ndonjëherë na bën përshtypje kjo, ndoshta ngaqë edhe nuk jemi mësuar me një qasje të tillë.”

Ismail KadareNë ceremoninë e çmimit ju zgjodhët të flisnit mes të tjerash për raportet e shkrimtarit me lirinë. Por do të dëshiroja t’ju pyesja për diçka tjetër që gjithashtu lidhet me lirinë. Shqiptarët e Kosovës e fituan lirinë jo shumë kohë më parë. Dhe, në vitet e para, pati kthime në masë të njerëzve për të ndihmuar vendin e tyre të ri. Ndërsa tani shikojmë të kundërtën. Njerëzit po ikin. Si e shpjegoni ju gjithë këtë zhgënjim, ndonëse në liri?

Që të jem i sinqertë, unë nuk jam në gjendje ta shpjegoj plotësisht. Problemet që ka Kosova janë sigurisht probleme reale, të rënda disa herë. Kemi të njëjtat probleme pak a shumë edhe ne, pak a shumë Ballkani, pak a shumë një pjesë e Europës. Por ikja nga vendi nuk është zgjidhje, as ka qenë dhe as do të jetë zgjidhje. Kjo është jo ikje, por një lloj shpërngulje. Mësova me trishtim të jashtëzakonshëm që midis të ikurve këto kohët e fundit janë gjashtë mijë fëmijë shqiptarë të shkollave. Kjo quhet, pra, jo ikje. Ajo nuk justifikohet, nuk përligjet vetëm nga arsyet ekonomike. Kjo është një lloj psikoze, një ligështim moral shumë, shumë, shumë i trishtueshëm. Shpërngulja është një nga format më të rënda gjenocidale, nga format e shfarosjes së një kombi. Ajo çka i detyron ata duhet gjendur, mendoj. Nuk mund të ngrihen duart përpjetë nga askush, duke filluar nga njerëzit që drejtojnë Kosovën, te ne të tjerët të gjithë. Kur them të gjithë, e kam fjalën te Shqipëria vetë, si shoqëri dhe si komb, te Shqipëria si shtet dhe si opinion publik, dhe këtu përfshij edhe veten.

 

Ju flisni shpesh për Europën, si shtëpia e madhe ku shqiptarët kanë vendin e tyre të natyrshëm. E megjithatë, Shqipëria dhe Kosova vazhdojnë të vuajnë mjaft nga probleme të tilla si korrupsioni, varfëria ekonomike, politika e egër, mosfunksionimi i drejtësisë, prania në Parlament i njerëzve të inkriminuar. A janë këto për ju një pengesë serioze për t’u integruar në Europë, apo i shihni si pjesë të zhvillimit?

Të gjitha këto që përmendët ju janë të vërteta, nuk janë të tepruara, por asnjëra prej këtyre arsyeve nuk është e tillë bindëse që të lëkundë qëndrimin shqiptar, strategjinë shqiptare ndaj Europës. Mendoj se kjo duhet të jetë e padiskutueshme. Jo sepse Europa është një lloj feje apo besimi fetar, por sepse është mundësia e vetme që na ka dhënë historia, natyra dhe fati ynë, siç thuhet shkurt. Të gjitha ato incidente që ndodhin dhe do të ndodhin në rrugën e popujve europianë, ballkanikë, në rrugën e popullit shqiptar, nuk janë justifikim për zgjidhje të tilla radikale siç është dorëzimi përpara së keqes. Përkundrazi.

Ju përmendët në Jerusalem çështjen e hapjes së dosjeve në Shqipëri, që e quajtët pjesë të shqyrtimit të ndërgjegjes. Kohët e fundit në Shqipëri përsëri po flitet për këtë temë. Çfarë duhet të ndodhë në politikën shqiptare që ky proces vërtet t’i shërbejë shqyrtimit të ndërgjegjes dhe të mos kthehet në një shfaqje politike?

Ka shumë njerëz që nuk duan që dosjet të hapen, nuk duan që arkivat të hapen. Disa nuk duan me arsye, disa pa arsye. Për shumë njerëz do të ndodhë diçka e madhe, do të detyrohen të struken në këndet e padukshme të shoqërisë. Por le të bëjmë një pyetje: A është e mirë kjo gjë, apo është e keqe? A është e mirë që njerëzit, të cilët kanë qenë përgjegjës të drejtpërdrejtë për një diktaturë të egër, që kanë qenë masha e saj, duart e saj të përgjakura, ose duart e saj të errëta, të tërhiqen në qoshe dhe të mos përzihen në jetën shqiptare? Unë mendoj se nuk ka asnjë të keqe në këtë gjë. Nga hapja e dosjeve vendi nuk humbet gjë. Gjermania e bëri këtë proces me një forcë shumë të madhe, sepse përmasat e së keqes ishin tepër të mëdha, të tmerrshme. E bëri dhe nuk humbi asgjë. Përkundrazi, një nga sekretet, shpjegimet, misteret e zhvillimit të jashtëzakonshëm gjerman sot në Europë është pikërisht ky guxim për të shqyrtuar ndërgjegjen e vet dhe nuk ndodh ndonjë gjëmë, siç thuhet poshtë e përpjetë, me hapjen e këtyre dosjeve. Do të ndodhë vetëm një strukje e së keqes dhe kjo do t’i bëjë mirë kombit shqiptar.

Loading